ધ રીલકટન્ટ ફંડામેન્ટલીસ્ટ - પુસ્તક અને ફિલ્મ

બહુ જવલ્લે જ એવું બને કે કોઈ નોવેલ પરથી ફિલ્મ બની હોય તો ફિલ્મને જોવાની અને નોવેલને વાંચવાની અલગ-અલગ પ્રકારની મજા આવે. મોટેભાગે પુસ્તક-પ્રેમીઓ તેમના ગમતાં પુસ્તક પર બનેલી ફિલ્મ જોઇને એવો ચુકાદો આપતા હોય છે કે સારા પુસ્તકો પરથી ફિલ્મ બનાવવી જ ન જોઈએ. અને ફિલ્મરસિયાઓ જે તે પુસ્તક વાંચતા પહેલા તેના પર જો ફિલ્મ બની હોય તો જોવાનો આગ્રહ રાખે છે. ફિલ્મ અને પુસ્તક બંને અલગ પ્રકારના માધ્યમ છે. પુસ્તકમાં કોઈ ઘટના કે વ્યક્તિના વિષે ધીરે ધીરે પડળો ખોલવાની સગવડ હોય છે, જ્યારે ફિલ્મમાં જે છે તે ત્યાં અને ત્યારે જ દેખાઈ પડે છે. જો કે ફિલ્મમાં પણ ધીરે ધીરે રોમાંચ વધારવાની પદ્ધતિઓ હોય છે પણ તે પુસ્તક કરતાં અલગ રીતે કરવું પડે છે.

આ નવલકથાની મેં જે આવૃત્તિ વાંચી છે તેનું કવર પેજ (સોર્સ: વિકિપીડિયા પેજ)

મોહસીન હમીદની નવલકથા 'ધ રીલકટન્ટ ફંડામેન્ટલીસ્ટ' મેં 2010ની સાલમાં વાંચી હતી. તે વખતે ઇંગ્લેન્ડના બ્રિસ્ટલ શહેરનાં પરગણાની એક નાની કમ્યુનીટી લાઈબ્રેરીએ આ પુસ્તક બીજી મોટી લાઈબ્રેરીમાંથી એક પાઉન્ડના નજીવા ખર્ચે મંગાવી આપેલું. વચ્ચે એક આડવાત, આવા નાના કમ્યુનીટી સેન્ટર અને તેની લાઈબ્રેરી જેવી સેવા પર તો આખો એક લેખ થઇ શકે. પણ ટૂંકમાં કહું તો નાની પણ સારી લાઈબ્રેરીએ ઓછા સામાજિક સંબંધો ધરાવતા અને ટીવી લેવાનો ખર્ચો ટાળનાર અમને પરદેશીઓને સારી રીતે ટકાવી રાખેલા. ત્યાં સુધી કે ગુજરાતી, બંગાળી, મલયાલમ પુસ્તકો પણ બીજી લાઈબ્રેરીઓમાંથી મંગાવી શકાતા. એવું લાગે છે કે આવી સુવિધાઓ ઉભી કરવા માટેની વાત ક્યારેય ખર્ચ કે વ્યવસ્થાપનનું તંત્ર ગોઠવવા જેવા વ્યવહારુ વિષયોમાં અટવાતી નથી હોતી, જરૂર હોય છે સાંસ્કૃતિક બાબતો માટે થોડી સરકારી નિસ્બત અને દ્રષ્ટિ ઉભી કરવાની. એક વાર પ્રજાને આવી સંસ્થાઓનો ચસકો લાગે એટલે બધું થઇ પડે. 

પાકિસ્તાની લેખક મોહસીન હમીદની આ નવલકથા મને રસપ્રદ લાગી હતી અને તેનું ખાસ કારણ એ હતું કે આખી વાત જાણે એક પાકિસ્તાની કોઈ રેસ્ટોરાંમાં બેસીને એક અમેરિકનને પોતાની જીવનકથા કહેતો હોય તેવી રીતે કહેવાઈ છે. ચંગેઝ ખાન નામના મૂળ લાહોર સ્થિત અને પછી અમેરિકાની વિખ્યાત પ્રિન્સટન યુનીવર્સીટીમાં ભણેલા યુવાનની પોતાની ઓળખ સાથેની મથામણ આ નવલકથાના હાર્દમાં છે. ચંગેઝ ન્યુયોર્કના સૌથી મોટા બીઝનેસ કેન્દ્ર જેવા મેનહટ્ટનમાં એક જાણીતી મેનેજમેન્ટ કન્સલ્ટન્સી ફર્મમાં જોડાય છે ત્યારે તેને લાગે છે કે લાહોરમાં જે પ્રકારના ઉચ્ચ સામાજિક-આર્થિક વર્ગમાંથી તેના માતા-પિતા ધીમેધીમે પોતાનું સ્થાન ગુમાવી રહ્યા છે, તેવા જ ન્યુયોર્કના ઉચ્ચ વર્ગમાં તે સ્થાન ધીરે ધીરે સ્થાન મેળવી રહ્યો છે. દુનિયા તેની મુઠ્ઠીમાં છે અને દુનિયાની બધી જ સંકીર્ણતાઓ તે પોતાના લેપટોપની વર્કશીટ્સમાં રહેલા માર્કેટ ફંડામેન્ટલસ દ્વારા સમજી શકે છે, સમજાવી શકે છે. આર્થિક જગતના કેન્દ્રસમા ન્યુયોર્કમાં જૈવિક થીયરી ડાર્વિનવાદનું વરવું સામાજિક સ્વરૂપ કે - જેમાં બળિયા પ્રાણી ટકી જાય અને નબળાં વખત જતાં નાશ પામે - તે ચંગેઝ જીવી રહ્યો છે અને સામાજિક ઉત્ક્રાન્તિના તે ઉચ્ચ 'ટકી ગયેલા' વર્ગમાં પોતાને ગણે છે. આ અલગ પ્રકારના ફંડામેન્ટલીસ્ટ લોકો છે અને તેમાં સાંગોપાંગ ભળી ગયેલો ચંગેઝ જેવો વ્યક્તિ 9/11ના હુમલા પછી અલગ પરિસ્થિતિમાં આવી જાય છે. તેને ગમતું હોય કે ન હોય તેની ઓળખ દક્ષીણ એશીયાઇ-પાકિસ્તાની-મુસ્લિમ જ બનીને રહી જાય છે અને આ બધાના સરવાળા રૂપે ધાર્મિક કટ્ટરપંથી (ફંડામેન્ટલીસ્ટ) હોવાના શંકાના દાયરામાં સતત આવતો રહે છે. 

ચંગેઝને ત્યારે તેના 'અમેરિકન ડ્રીમ'ની મર્યાદાઓ સમજાય છે અને તે લાહોર પાછો ફરીને ત્યાંની કોલેજમાં અધ્યાપન શરુ કરે છે.   તેના દેશનું પણ આવું શું ડ્રીમ થઇ શકે તેની પળોજણમાં હવે તે પડે છે. પાકિસ્તાનમાં બદલાતા પ્રવાહો જોઇને પૂરી નવલકથા વાંચતી વખતે આપણે પણ એ જ વિચારતા રહી જઈએ છીએ કે શું તે ખરેખર ધાર્મિક કટ્ટરપંથી થઇ જશે. આ નવલકથાના અંતમાં ચંગેઝ પોતાની વાત પૂરી કરીને તે અમેરિકનને વળાવીને પોતાના ગજવામાં હાથ નાખે છે - શું તે વીઝીટીંગ કાર્ડ કાઢશે કે પછી બંદૂક કે પછી સ્યુસાઈડ બોમ્બની સ્વીચ દાબશે? અને પેલો અમેરિકન કોણ હતો, કોઈ સામાન્ય ટુરિસ્ટ કે સિઆઇએ એજન્ટ? આ પ્રશ્નો સાથે નવલકથા પૂરી થાય છે કારણકે પેલા સવાલોના જવાબ આપણે જાતે ચંગેઝે કહેલી પોતાના જીવનની આખી વાત પરથી શોધવાના છે. મોહસીન હમીદ બહુ જ સલૂકાઈથી આપણને ભાન કરાવે છે કે 9/11 પછી આપણે બધાય કેવા વહેમી અને શંકાશીલ થઇ ગયા છીએ. મોહસીન હમીદની નવલકથા માર્કેટ ફંડામેન્ટલસ અને ધાર્મિક ફંડામેન્ટલસની વચ્ચે લોલકની જેમ ઝૂલે છે અને તેનો નાયક બંને પ્રકારના ફંડામેન્ટલીસ્ટ બની શકવાની પૂરતી શક્યતાઓ ધરાવતો હોવા છતાં તેમ કરવાની અનિચ્છા (reluctance) બતાવે છે.

મુખ્ય કલાકાર રીઝ અહમદ સાથે ફિલ્મ દિગ્દર્શક મીરાં નાયર 

આ પ્રકારના પ્લોટ પર ફિલ્મ બનાવવી અઘરી કહેવાય કારણકે પેલા અજાણ્યા અમેરિકનને ચહેરો અને ઓળખ આપવી પડે. જે લેખનમાં સહેલાઇથી છૂપાવી શકાય અને જેના વાચકો વિવિધ અર્થો તારવી શકે તે બધું ફિલ્માંકનમાં છતું કરવું પડે. તેથી આ ફિલ્મ મીરાં નાયર બનાવશે તેવી જાહેરાત થઇ ત્યારથી જ મને ફિલ્મ જોવાની તાલાવેલી હતી. આ પહેલાંની મીરાં નાયરની બે ફિલ્મો 'મોન્સૂન વેડિંગ' અને 'નેઈમસેક' બરાબર મોંઢે હતી. મીરાં નાયરના પિતા અમૃતરાય નાયર મૂળ લાહોરનાં હતાં અને આ ફિલ્મનું ઘણું શૂટિંગ પણ લાહોરમાં થયું છે. આ ફિલ્મમાં અલગ પ્રકારની મજા છે. ફિલ્મ માટે મૂળ નવલકથાના પ્લોટમાં ઘણાં ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. અહીં આખી વાતચીત કોઈ પાકિસ્તાની અને કોઈ અમેરિકન નહિ પણ જેના પર કટ્ટરપંથી હોવાની શંકા છે તેવા એક પાકિસ્તાની અધ્યાપક અને સીઆઇએને છૂપી રીતે મદદ કરી રહેલા અમેરિકન પત્રકાર વચ્ચે બહુ તંગ વાતાવરણમાં થાય છે. મૂળ વાર્તાનું હાર્દ બદલાતું નથી પણ તેનો આખો પરીપેક્ષ બદલાઈ જાય છે. નવલકથા વાંચતા વાચકના મનમાં થતાં ઘમાસાણની સામે અહીં સીધી લીટીની પણ રસપ્રદ વાર્તા છે. મને આ નિરૂપણમાં પણ મજા આવી અને અલગ પ્રકારનો અનુભવ થયો પણ પુસ્તક-રસિયાઓ એવી ફરિયાદ કરી જ શકે કે શું મેં અને મીરાં નાયરે એકસરખું જ પુસ્તક વાંચ્યું હતું કે બીજું કોઈ! મીરાં નાયરે પુસ્તકનું ફિલ્મ નિરૂપણ કરતાં લેવા જેવી બધી આઝાદી લીધી છે. તેનાથી ફિલ્મની કથાવાર્તા અલગ પ્રકારની બને છે. પણ પુસ્તક અને ફિલ્મ વચ્ચે આટલો તફાવત હોઈ જ શકે. આખરે ફિલ્મની પટકથા મોહસીન હમીદે બીજા એક લેખક સાથે મળીને જ લખી છે.

એક મહત્વની વાત એ છે કે આ ફિલ્મ જોતા મને ક્યારેય એવું લાગ્યું જ નહિ કે આ પાકિસ્તાનની જ વાત છે. આ પ્રકારની વાર્તા ભારતીય વાતાવરણમાંથી પણ ઉદ્ભવી શકે છે. જે ચંગેઝ સાથે થયું - સારું ને ખોટું બંને - તે કોઈ ભારતીય યુવાન સાથે પણ થઇ શકે છે. 9/11 પછીના અમેરિકામાં સ્થાનિક ગુસ્સાનો ભોગ શીખ સમુદાયને બનવું પડ્યું હતું. વિદેશમાં રહેલા દેશીઓને અનુભવ હશે જ કે  વંશીય હુમલા માટે દક્ષિણી એશીયાઇ ચામડી હોવું પુરતું છે, તેમાં પછી કોઈ તમારો ધર્મ કે સરનામું પૂછવા નથી જતું. નફરત આંધળી હોય છે પણ પ્રેમ કરવા માટે સમજ જોઈએ અને સમય કાઢીને ધર્મ-સરનામાંના ભેદ એક પછી એક ભૂલવા પડે છે. સીઆઇએ અને કટ્ટરપંથીઓ વચ્ચે શાંતિ અને સમૃદ્ધિ ચાહતા ચંગેઝ જેવા યુવાનોની આખી પેઢી પીસાઈ જાય છે. જો તમે આ કહેવાતા ધર્મયુદ્ધ કે ન્યાયિક યુધ્ધમાં કોઈ એક પણ પક્ષે જતાં રહેવું સહેલું પડે છે પણ જો તમે શાંતિ-અમનના પક્ષે હોવ તો સૌથી કફોડી પરિસ્થિતિમાં હોવ છો. કારણકે કટ્ટરપંથીઓ તમને 'દેશદ્રોહી' માને અને સામો પક્ષ તમને કટ્ટરપંથી માને છે. આ બંને પ્રકારના અંતિમો ખાળીને ત્રીજા પક્ષની વાત વહેતી કરવી અઘરી હોય છે. પુસ્તક અને ફિલ્મમાં આ જ સંઘર્ષની વાત છે. પુસ્તક ન વાંચ્યું હોય તો વાંચી લેશો, એક જ બેઠકમાં પૂરું થઇ જશે અને ફીલ્મ ન જોઈ હોય તો થીયેટરમાં જોઈ લેશો. 

મજાની વાત એ છે કે હમીદની બીજી નવલકથા 'ધ રીલકટન્ટ ફંડામેન્ટલીસ્ટ'માં આખી વાર્તા પહેલા પુરુષ એકવચનમાં કહેવાઈ છે. તેની નવી અને ત્રીજી નવલકથા 'હાઉ ટુ ગેટ ફીલ્ધી રીચ ઇન રાઈઝીંગ એશિયા' બીજાપુરુષ એકવચનમાં લખાઈ છે એટલે કે 'તમને' ઉદ્દેશીને અને તે પણ સેલ્ફ-હેલ્પ બૂકની શૈલીમાં. હમીદનું આ નવી નવલકથા હમણાં જ ખરીદેલી છે અને બસ તેની પર હાથ અજમાવવાનો છે. તે પછી કદાચ મને તે સેલ્ફ-હેલ્પ પહોંચે તો તે બ્લોગપોસ્ટે પહોંચે પણ ખરી. 

બે જર્મન ફિલ્મો - ગૂડબાય લેનિન / ધ લાઈવ્સ ઓફ અધર્સ

કેટલીક ફિલ્મો એવી હોય છે કે જે થિયેટરની બહાર નીકળતાની સાથે કે કમ્પ્યુટર/ટીવી ઑફ કર્યા પછી ભુલાઈ જાય છે. જ્યારે કેટલીક ફિલ્મો ફિલ્મ જોયાના દિવસો પછી મગજના એક ચોક્કસ ખૂણામાં કંઈક ગડમથલ કરતી રહે છે - ફિલ્મના દ્ગશ્યોની હારમાળા આંખના પડદા પાછળ ચાલતી રહે છે, પેલા પાત્રો અને ચહેરા યાદ આવ્યા કરે છે અને તે ફિલ્મો તરફ ખેંચતી રહે છે. આ બંને ફિલ્મો વિષે લખવાનો વિચાર કરીને, તે અંગેની પોસ્ટ બનાવીને એક-બે ફકરા લખીને માંડી વાળેલું. પણ પછી ફરીને ફરી તેમના વિષે લખવાનું મન થતું રહે છે. એટલે આજે છેલ્લા દાયકાની બે નોંધપાત્ર જર્મન ફિલ્મો વિષે વિશેષ પોસ્ટ.

બંને ફિલ્મો બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી રશિયાના તાબા હેઠળમાં રચાયેલા પૂર્વ જર્મનીના છેલ્લા દિવસો, બર્લિનની દીવાલના વિધ્વંસ અને 'સંયુક્ત' જર્મનીની રચનાની પાશ્વભૂમિમાં ગોઠવાયેલી છે. બંને ફિલ્મો આત્યંકિત પરિસ્થિતિમાં રાજ્યસત્તાના અમાનવીય અંકુશ વચ્ચે જીવતી માનવીય સંવેદનાની વાત છે. ઘણી રીતે પશ્ચિમ અને પૂર્વ જર્મની અમેરિકા-રશિયા વચ્ચેના શીતયુદ્ધના મેદાનો હતા. વિશ્વની બે મહાસત્તાઓ એક જ ભાષા અને સંસ્કૃતિ ધરાવતી પ્રજા વચ્ચે મૂડીવાદ-સામ્યવાદ જેવી વિચારધારાઓના માધ્યમથી કેવું વૈમનસ્ય પેદા કરેલું તે વીસમી સદીના બહુ ઓછા જાણીતા વિષયોમાંનો એક છે. વીસમી સદીની ફિલ્મો અને સાહિત્યમાં બીજું વિશ્વયુદ્ધ અનેક પરિમાણોથી ઝીલાયું છે, પણ સાલ ૧૯૪૫ પછીના પિસ્તાલીસ વર્ષ સુધી (લગભગ ૧૯૮૯ સુધી) બંને જર્મનીમાં શું ચાલ્યું તે અંગેની કથાઓ, સામગ્રી અને ફિલ્મો વગેરેની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર આવવાની શરૂઆત છેલ્લા માત્ર દસેક વર્ષથી થઇ છે. આમ તો, ભારતીય ફિલ્મોમાં વીસમી સદીની ભારતીય ઉપખંડની કરુણાંતિકા જેવા ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા વિષે પણ એક-બે આંગળીને વેઢે ગણી શકાય તેટલી જ ફિલ્મો છે.

Map of Berlin - the yellow line marks the location of the wall dividing the city

તો વાત જાણે એમ છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં હિટલરના નાઝી લશ્કરના પતન વખતે જે હિસ્સો અમેરિકા, બ્રિટન અને ફ્રાંસ જોડે હતો તે પશ્ચિમ જર્મની ઉર્ફે 'ફેડરલ રિપબ્લિક ઑફ જર્મની'ના નામે ઓળખાયો અને રશિયાના તાબા હેઠળનો પ્રદેશ પૂર્વ જર્મની કે 'જર્મન ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક' તરીકે. સંયુક્ત જર્મનીના બે ભાગ પડ્યા અને બર્લિન શહેર પણ (ઉપર નકશામાં બતાવ્યા પ્રમાણે) બે ભાગમાં વહેંચાયું. પૂર્વ જર્મનીએ 'બચી ગયેલા નાઝી અને ફાસીવાદી તત્વોથી રક્ષણ'ના બહાના હેઠળ જે 'બર્લિનની દીવાલ'ના નામે ઓળખાય છે તે દીવાલ ચણી લીધી. એક જ શહેરને બે અલગ-અગલ દેશની જેમ વહેંચવામાં આવે તે કેવી વિચિત્ર પરિસ્થિતિ હશે? દિવસે દિવસે પૂર્વ જર્મની વધુ અને વધુ સંકુચિત અને તેના નાગરીકો પર અંકુશ રાખતું બનતું ગયું, જ્યારે પશ્ચિમ જર્મનીએ બ્રિટન, ફ્રાંસ વગેરેની જેમ વિકસતું રહ્યું અને અમેરિકાના 'માર્શલ પ્લાન' હેઠળ તેને નવ-નિર્માણ માટે અઢળક નાણા મળ્યા. આજે જે ફિલ્મોની વાત કરાવી છે તે બંને ફિલ્મની ગોઠવાયેલી છે એંસીના દાયકાના અંત સમયના પૂર્વ જર્મનીમાં અને ખાસ તો ૧૯૮૯માં બર્લિનની દીવાલ તૂટવા પછીની પરિસ્થિતિની અસરો માનવ સમાજ પર કેવી પડી?

ગૂડબાય લેનિન (૨૦૦૩)

દિગ્દર્શક: વોઈલ્ફગાંગ બેકર

Movie poster - Good Bye Lenin

પશ્ચિમ-પૂર્વ જર્મની વચ્ચેની વિચિત્ર અને આત્યંકિત પરિસ્થિતિને બહુ રસપ્રદ રીતે રજૂ કરે છે ફિલ્મ - ગૂડબાય લેનિન (૨૦૦૩). ફિલ્મનો નાયક પૂર્વ બર્લીનમાં માતા- બહેન સાથે રહેતો સામાન્ય યુવાન છે. તેના પિતા તેમને મૂકીને પશ્ચિમ ભાગમાં ભાગી છૂટ્યા છે, જ્યારે માતા સામ્યવાદી પક્ષની સંનિષ્ઠ કાર્યકર છે અને તે તેના મિત્રો-પાડોશીઓને સરકાર જોડેના પત્રવ્યવહાર અને અરજીઓ વગેરેમાં મદદ કરતી ભલી વ્યક્તિ છે. એક દિવસ તેના દીકરાને પોલીસ દ્વારા પકડાતો જોઇને માતા આઘાતથી કોમામાં સરી પડે છે. તેના જીવન પર ખતરો છે. બંને ભાઈ-બહેનનું જીવન માતાના સ્વાસ્થ્ય અને નવા આવતા પડકારો સાથે સંઘર્ષ કરતા-કરતા વહી રહ્યું છે. પણ તેમની આસપાસની પરિસ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. અચાનક શીતયુધ્ધનો અંત આવે છે અને બર્લિનની દિવાલનું પતન થઈને 'સંયુક્ત જર્મની' બને છે. નવા એકાકાર જર્મનીનો નવો ઉત્સાહ છે, નવું જોમ છે. પૂર્વ જર્મનીના ભાગો હવે કોઈ સરકારી અંકુશ વગર પશ્ચિમી જર્મની તેની સંસ્કૃતિ, બજારો, ટીવી-મીડિયા વગેરે સાથે જોડાય છે - ખરેખર તો પશ્ચિમના 'મુક્ત વાતાવરણ'માં મુગ્ધતા અને ઉત્તેજનાથી ભળી જાય છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો હવે સામ્યવાદનું પતન થયું છે અને મૂડીવાદનો ભવ્ય વિજય થયો છે.

આગળ એવું બને છે કે થોડા મહિના પછી માંને હોશ આવે છે. દીકરા અને દીકરીને ચિંતા થાય છે કે તેની આસપાસની સંપૂર્ણ રીતે બદલાઈ ચૂકેલી પરિસ્થિતિની અસર માં પર કેવી પડશે? કે 'સામ્યવાદની હાર' જેવો આઘાત તેની સામ્યવાદમાં સંનિષ્ઠાથી માનતી માતા કેવી રીતે સહન કરી શકશે? એટલે દીકરો તેના મિત્ર જોડે મળીને એવો કારસો રચે છે કે જાણે મૂડીવાદી પશ્ચિમ જર્મની પૂર્વ જર્મનીના શરણે આવ્યું છે અને તેમણે સ્વયંભૂ રીતે સામ્યવાદ અને તેના આદર્શોનો સ્વીકાર કર્યો છે. તેની બહેન આ નાટકમાં ભાગ લેવા અનિચ્છાથી તૈયાર થઇ હોય છે એટલે દરેક પરિસ્થિતિમાંથી 'મૌલિકતાથી' રસ્તો ગોતવા માટેની ભાંજગડ કરવાનું દીકરાને માથે છે. પણ 'દિવસને રાત અને રાતને દિવસ' કહેવો કેવી રીતે? તેની માં બારીની બહાર જુવે તો પણ તે અવઢવમાં પડી જાય કારણકે હવે મૂડીવાદના પ્રતીકસમા કોકાકોલા જેવા ઉત્પાદનોના બીલબોર્ડસથી હવે બર્લિન છવાયેલું છે. કરિયાણામાં મળતી ચીજ-વસ્તુઓ બદલાઈ છે, છાપાં બદલાયા છે, ટીવી પર સમાચાર અને તે દર્શાવવાની પધ્ધતિ બદલાઈ છે, પાડોશીઓ સુધ્ધાં બદલાઈ ગયા છે. જાણે બે વિખૂટાં પડેલા હિસ્સાઓમાં એકબીજામાં જલ્દીથી ભળી જવાની ઉતાવળ છે.

બસ આ ફિલ્મ કોમામાંથી પાછી આવેલી માંને બચાવવા મૂડીવાદને સામ્યવાદમાં ખપાવતા દીકરાના નાટકીય પ્રયત્નોની વાર્તા છે. મોટી મહાસત્તાઓ વચ્ચેના વાદ-વિવાદમાં વિખેરાઈ ગયેલા દેશમાં વિખેરાઈ ગયેલા કુટુંબને એક સાથે રાખવાના પ્રયત્નોની વાત છે. આનાથી વધુ વાર્તા કે વિષયનું વર્ણન ફિલ્મને ન્યાય નહિ કરી શકે તેથી દીકરાના સંઘર્ષ અને માંનું મનોવિશ્વ સમજવા માટે આ ફિલ્મ જોવી જ પડે.

A statue of Lenin flying across the cityscapes of Berlin

ફિલ્મનું સૌથી એક યાદગાર દ્ગશ્ય છે. માં પથારીવશ છે અને કોમામાંથી હમણા જ બહાર આવી છે. એક વાર તે વિક્ષુબ્ધ્ધ હાલતમાં કોઈને કહ્યા વગર તેમના એપાર્ટમેન્ટની બહાર નીકળી જાય છે. ત્યારે તેની નજરની સામે બર્લિનની બદલાયેલી ભૂગોળ, નવા ઉત્પાદનોની છેતરામણી જાહેરખબરો વગેરે આવે છે અને ત્યાં દૂરથી લેનિનની વિશાળકાય પ્રતિમા હેલીકોપ્ટર સાથે દોરડે બંધાઈને ઉડતી તે જુવે છે. આ દ્ગશ્ય વિચારતા કરી મુકે તેવું છે. લેનિનની પ્રતિમા દોરડે બંધાઈ છે કે શૂળીએ ચઢી છે? શું લેનિનની પ્રતિમાનો વિધ્વંસ સામ્યવાદી વિચારધારાના વિધ્વંસના પ્રતિકરૂપે છે? બર્લિનના આકાશમાં આ લેનિનની આખરી અવકાશી સફર છે? શું લેનિન આખરી અલવિદા કહીને બર્લિન છોડીને જઈ રહ્યો છે કે તેને ધકેલવામાં આવી રહ્યો છે? આવા અનેક અર્થો તમારા મગજમાંથી ઝડપથી પસાર થાય છે. આ એક સરરિયલ (Surreal) અનુભવ છે. આ વાસ્તવિકતા છે કારણકે નજરની સામે છે પણ આ સ્વપ્નમય વાસ્તવિકતા છે, અજાગ્રત મનની છળ-કપટ અને રમતો અનેક અર્થોનો વિસ્તાર કરે છે. તેથી જે દેખાય છે તેના કરતા તેના અર્થો વધુ વિશાળ અને દૂરગામી છે. આવા દ્રશ્યો કોઈ પણ ફિલ્મ વિશેની અમીટ છાપ મૂકી જાય છે. આ દ્રશ્યનું ફિલ્મ ઇતિહાસમાં અનેરું મહત્વ એટલા માટે છે કે ઇટાલિયન દિગ્દર્શક ફ્રેદરીકો ફેલીનીની ફિલ્મ 'લા દોલ્ચે વીટા'માં અહીંથી બીજા જ પરિપેક્ષમાં એક હેલીકોપ્ટરથી બંધાયેલી જીસસની ઉડતી પ્રતિમાનો ઉપયોગ કરાયો છે.

મજબૂત કથાબીજ અને પટકથા ઉપરાંત આ ફિલ્મનું એક ઔર મજબૂત પાસું તેનું સંગીત છે. યાન ત્ચીયરસન (Yann Tiersen) આ ફિલ્મ પહેલા યાન ત્ચીયરસન ફોરેન ફિલ્મ કેટેગરીની ઓસ્કાર વિજેતા એમિલી (૨૦૦૧)માં સંગીત આપીને પ્રસિદ્ધ થઇ ચૂક્યા છે. આ ફિલ્મના સંગીત વગર તેની યાદ અધૂરી લાગે કારણકે ફિલ્મના સાઉન્ડટ્રેક સાથે ફિલ્મના દ્રશ્યો મજબૂત રીતે સંકળાયેલા છે. યાનનું સંગીત હમેશા બહુ જ સરળ હોય છે અને પિયાનોના સુરોના આવર્તન-પુનરાવર્તનથી રચાયેલું હોય છે પણ દિલ સોંસરવું ઉતારી જાય છે. આ ફિલ્મનું ટ્રેઇલર અહીં અને અહીં જોવા મળશે. યાનના આ ફિલ્મના સંગીતની ત્રણ અલગ અલગ મૂડની રચનાઓ અહીં, અહીં અને અહીં છે.

ધ લાઈવ્સ ઓફ અધર્સ (૨૦૦૬)

દિગ્દર્શક: ફ્લોરીયન હેન્કેલ ફોન દોનાસ્માર્ક

Movie poster - the lives of others

'ગૂડબાય લેનિન'માં હાસ્ય-કરુણ રસનું મિશ્રણ છે પણ એકંદરે તે હળવી ફિલ્મ છે. તેની સરખામણીમાં 'ધ લાઈવ્સ ઓફ અધર્સ' ગંભીર ફિલ્મ છે અને તેમાં નાટ્યાત્મકતા, માનવીય સંવેદનોનું નિરૂપણ એટલું અદભૂત છે કે આ ફિલ્મ તમને છેવટ સુધી જકડી રાખશે. આ ફિલ્મ જર્મનીમાં 'લાસ લેઈબન દે અન્દવન' નામથી  ૨૦૦૬માં રીલીઝ થઇ છે. આ ફિલ્મ ધ લાઈવ્સ ઑફ અધર્સ એટલે કે બીજા કોઈની જીંદગીમાં તાકઝાંક કરતી પૂર્વ જર્મનીની છૂપી પોલીસ/જાસૂસી સંસ્થા સ્ટાઝી(Stasi)ના એક જાસૂસ અને નાટ્યકાર-અભિનેત્રી યુગલ વચ્ચેની કશ્મકશની વાર્તા છે. આ કથા સામ્યવાદી વિચારધારાના વિવિધ આયામનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા પાત્રો અને તેમના ગ્રે શેડ્સ ધરાવતા વ્યક્તિત્વોને રૂપ આપવાની સાથે-સાથે પૂર્વ જર્મનીની સામ્યવાદી સરકારની અસલામતી અને ભયાનકતાનું નિરૂપણ કરે છે.

બીજા વિશ્વયુદ્ધના રશિયન તાબા હેઠળનું પૂર્વ જર્મની 'મૂડીવાદને ખાળવા'ના બહાના હેઠળ પહેલા સરહદો પછી, બજારમાં વેચાતી ચીજ-વસ્તુઓ, મીડિયા અને છેલ્લે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો વગેરે પર સરકારી અંકુશ લાદી દે છે. બહારના પ્રવાહોને ખાળવાની હોંશમાં પૂર્વ જર્મની પોતે જ દુનિયાથી વિખૂટું પડતું જાય છે. આટલા બધા સરકારી અંકુશોથી લોકો ત્રાસી જાય છે એટલે જ રાજ્યસત્તાએ વધુ ચુસ્ત અંકુશો માટે સ્ટાઝી નામની જાસૂસી સંસ્થા ઉભી થાય છે, જે લોકોના અંગત જીવનમાં ડોકિયું કરીને સરકાર વિરુદ્ધના સંભવિત કાવતરાં શોધવાની ગડમથલ કરે છે. સ્ટાઝીને પૂર્વ જર્મનીની સામ્યવાદી પાર્ટીના 'ઢાલ-તલવાર' તરીકેના માન-સન્માન મળતા હતાં. સ્ટાઝીની હડફેટે પૂર્વ જર્મનીની સરકાર અને વિચારધારામાં સંનીષ્ઠતાથી માનનાર એક પ્રગતિશીલ નાટ્યકાર ચઢે છે. તેનું ઘર યાંત્રિકી જાપ્તા હેઠળ મૂકાય છે, તેના ફોન ટેઈપ થાય છે, તેની હિલચાલ, તેના એકેક ઉચ્ચારનું ઝીણવટથી દસ્તાવેજીકરણ થાય છે. તેની પ્રેમિકાનો ઉપયોગ-દુરુપયોગ કરવામાં આવે છે. પણ આ નાટ્યકાર છેલ્લે સુધી માની નથી શકતો કે તે સરકારી જાપ્તા હેઠળ હતો. તેને નવાઈ લગતી રહે છે કે પૂર્વ જર્મનીના મોટાભાગના કલાકારો, બુદ્ધિજીવીઓ, સ્વતંત્ર બુદ્ધિના લોકો પર જાસૂસી થતી હતી તો તે કેમ બાકી રહી ગયો? 

Stasi agent Gerd Wiesler at work

આ ફિલ્મનું મજબૂત પાત્ર છે સ્ટાઝીના જાસૂસ કેપ્ટન ગર્ત વિઝ્લરનું પાત્ર ભજવતા અભિનેતા ઉલરીફ મ્યુહાનું. કવેન્ટીન ટેરેન્ટીનોની ફિલ્મ ઇન્ગ્લોરીયસ બાસ્ટર્ડ્સ (૨૦૦૯)ના કર્નલ હેન્સ લેન્દાની (અભિનેતા ક્રિસ્ટોફ વૌલ્ટ્ઝ) ઠંડી ક્રૂરતાની યાદ આપવી દે તેવું પાત્ર ગર્ત વિઝ્લરનું છે. ખૂબ જ ચુસ્તતા, નિષ્ઠા અને યાંત્રિકી ચોકસાઈથી તે પોતાની જાસૂસીની નોકરી કરે છે. ફિલ્મ આગળ વધતાં આપણને ખ્યાલ આવે છે કે કઠોરતાથી પોતાના નાગરીકો પર દમન કરતી રાજ્ય્સત્તાઓ આખરે માણસોથી બનેલી હોય છે. ગર્ત વિઝાલર ખરેખર માણસ છે, યંત્ર નહિ અને તેની પાસે એક હૃદય છે અને અધૂરામાં પૂરું, તે ધડકે પણ છે. પોતાની કારકિર્દીના ભોગે ગર્ત વિઝ્લર નાટ્યકાર માટે કૈંક એવું કામ કરી જાય છે કે તે પોતાની પર જાસૂસી કરી રહેલા શખ્સનો ઉપકાર ભૂલી શકતો નથી. બર્લિનની દિવાલના પતન પછી અને સંયુક્ત જર્મનીના નિર્માણ પછી હવે પ્રસિદ્ધિ પામેલ નાટ્યકાર સ્ટાઝીના એક અજાણ્યા એજન્ટ HGW XX/7 ને પોતાનું પુસ્તક અર્પણ કરે છે. આ વખતે ટપાલીનું સામાન્ય કામ કરી રહેલ ગર્ત વિઝ્લર એક પુસ્તકની દુકાન આગળ રોકાય છે, અંદર જાય છે, પેલું પુસ્તક હાથમાં લઈને અંદર જુવે છે અને ખરીદવા કાઉન્ટર પર જાય છે. કાઉન્ટર પરની વ્યક્તિ પૂછે છે, 'શું આ પુસ્તકને ગિફ્ટ પેક કરવાનું છે?' તો એ જવાબ આપે છે, 'ના, આ મારા માટે જ છે'. ફિલ્મ અહીં પૂરી થાય છે.

મેં અહીં ફિલ્મની રૂપરેખા આપી છે એટલે તમે આખી ફિલ્મ જોશો તો રસભંગ નહિ થાય તેની ખાતરી છે. જો કે છેલ્લા દ્ગશ્યની ચર્ચા કરવાની લાલચ રોકી શક્યો નથી. પણ આ ફિલ્મમાં અહીં નથી ચર્ચાયું તેવું ઘણું બધું છે, ઘણા પડળો છે અને ઘણું માણવા જેવું છે. આ બંને ફિલ્મોની ચર્ચા કરતી વખતે એવું માની લીધું છે કે મોટાભાગના લોકોએ આ ફિલ્મો નહિ જોઈ હોય. પણ જો કોઈએ જોઈ હોય અને પોતાના અનુભવો જણાવશે તો બહુ મજા પડશે. ધ લાઈવ્સ ઓફ અધર્સનું ટ્રેઇલર અહીં જોઈ શકાશે.

છેલ્લી સદીમાં જર્મન પ્રજાએ બહુ જોરદાર ઉથલપાથલો જોઈ છે. બે વિશ્વયુદ્ધો, યહૂદીઓનો સૌથી વરવો માનવસંહાર અને નાઝીઓનું દમન, સામ્યવાદી સરકાર અને સ્ટાઝીનું દમન વગેરે વગેરે. કંઈક કેટલાયે નાગરીકો, કુટુંબો, કલાકારો અને પ્રતિભાશાળી લોકો તેનો ભોગ બન્યા હશે. વિચારધારાઓના નામે હિંસા થઇ હતી, નાગરિક-સ્વાત્રંત્ય પર કાપ મૂકવામાં આવ્યો હતો અને રાષ્ટ્રપ્રેમ વગેરેનું નામ લઈને હાંસલ કરેલી રાજ્યસત્તાનો દુરુપયોગ નાગરીકોને અંકુશમાં રાખવા માટે થયો હતો. મહત્વની વાત એ છે કે મસમોટા હિંસાકાંડો કે સરકારી દમન પછી ન્યાયની પ્રક્રિયાઓ ઠેબે ચઢી નથી. નાઝીઓ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધના અપરાધીઓ સામે ન્યુરમ્બર્ગ ટ્રાયલ્સના નામે ન્યાયબદ્ધ રીતે અને સમયસર ખટલા ચલાવવામાં આવ્યા છે અને અપરાધીઓને સજા થઇ છે. સ્ટાઝીએ કરેલી જાસૂસી અંગેના દસ્તાવેજો જનતા સમક્ષ મૂકવામાં આવ્યા છે અને આ અંગે ખાસ્સી પારદર્શકતા બતાવવામાં આવી છે. આ સાથે-સાથે જર્મનીએ છેલ્લી સદીમાં જગત-પ્રસિદ્ધ સંગીતકારો, નાટ્યકારો, ફિલ્મો, કવિઓ, ફિલસૂફો, સ્થપતિઓ, રમતવીરો અને વૈજ્ઞાનિકો આપ્યા છે. સમયનું વલોણું જેટલું જોરથી જર્મન પ્રજા પર પીસાયું છે તેની સાથે સાથે કળા-સંસ્કૃતિ, રમત-ગમત અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રેની અભિવ્યક્તિ અર્ક બનીને નીકળી છે. કળા-સંસ્કૃતિ, રમત-ગમત અને વિજ્ઞાન જીવતા રહે અને વિકાસ પામે તો સમાજ વિકસતો રહે છે, તે જર્મન ઉદાહરણ પરથી સમજાય છે.

મૂર્ખામીનો યુગ (the age of stupid)

 ઇતિહાસમાં એક એવો સમય હતો કે જ્યારે સૂર્યમંડળના એક ગ્રહ પરની એક પ્રજાતિ પર મોટો ખતરો તોળાઈ રહ્યો હતો અને આ વિનાશક ખતરાની ચેતવણીઓ વારંવાર વિવિધ સ્વરૂપોમાં મળતી રહેતી હતી. આ ખતરાને ખાળવા માટેના યંત્રો પણ હતા અને ખતરાને સમજવાનું જ્ઞાન-વિજ્ઞાન પણ. છતાંય મોટાભાગનાં સભ્યોને આવી ચેતવણીઓથી વિમુખ થવાનું વ્યાજબી લાગ્યું. વિનાશની ચેતવણી આપતી લઘુમતીને ભેજાગેપ ગણી લેવામાં આવી. કેટલાકે પોતાના ટૂંકા ગાળાના ફાયદા માટે કે સત્તા ટકાવી રાખવા જૂઠાણાં ચલાવ્યા કે 'બધું બરાબર છે અને કોઈ વિનાશ થવાનો નથી'. કેટલાય સભ્યો 'શતરંજ કે ખિલાડી'માં આગળ ધપતા અંગ્રેજી શાસનની સામે દ્રોહ કરવાને બદલે રાગ-રંગમાં ડૂબેલા ઉમરાવોની જેમ પોતાના રોજબરોજનાં જીવનના રાગ-રંગમાં ડૂબેલા રહ્યા. કેટલાક અંદર-અંદર લડતા રહી ગયા. કેટલાક ભગવાનને ભરોસે બેસી રહ્યા તો કોઈને એવું લાગ્યું કે કૈંક નવું શોધાશે અને બધું બચાવી લેવામાં આવશે. આખરે, ધીમી અને પીડાજનક રીતે વિનાશ થતો ચાલ્યો અને બધું ડૂબી ગયું. વિનાશ બાદ આ પ્રજાતિના બાકી બચેલા થોડા-ઘણા સભ્યોએ આ સતત ભૂલોથી ભરેલા સમયને નામ આપ્યું, મૂર્ખામીનો યુગ (the Age of Stupid). આ ગ્રહ હતો પૃથ્વી અને પ્રજાતિ હતી માનવજાત અને વિનાશક ખતરાનું નામ હતું, ક્લાઈમેટ ચેન્જ ઉર્ફ ગ્લોબલ વાર્મિંગ ઉર્ફ પર્યાવરણનું નિકંદન. 

આ વાત છે 'The Age of Stupid (2009)' નામની દસ્તાવેજી ફિલ્મની, જે બિલકુલ જોવા જેવી ફિલ્મ છે. અહીં જેને 'મૂર્ખામીનો યુગ' કહેવાય છે, તે ૧૯૮૦ થી અત્યાર સુધીનો સાંપ્રત સમય (અને કદાચ તેથી વધુ). એક રીતે જુવો તો ઈસપની બોધકથાઓ કે પંચતંત્રની વાર્તાઓ પ્રકારનો સીધો-સાદો 'પ્લોટ' છે. પણ પંચતંત્રની સાદી વાતો અમલમાં મૂકવી બહુ અઘરી હોય છે અને તે પણ સાર્વત્રિક રીતે તો ખાસ. ૧૯૯૨ના રિયો શહેરના ડીકલેરેશનથી શરૂ થયેલી વાત ૧૯૯૬ના ક્યોટો શહેરના પ્રોટોકલ સુધી પહોંચે છે, જો કે તે પ્રમાણે પ્રદુષણ ઘટાડવાની જગત-જમાદર અમેરિકા ના પાડે છે. તે પછીથી છેલ્લા બે-ત્રણ વર્ષની વાત કરીએ તો કોપનહેગન, કોકૂન, ડર્બન શહેરોમાં વાતચીતોનો દૌર ક્યારેક વિકસિત દેશો તો ક્યારેક વિકાસશીલ દેશોને વાંધા-વચકા પડવાથી અટકે છે. હજી સુધી ઓછા-કાર્બન વપરાશવાળી ગ્રીન અર્થવ્યવસ્થા ઉભી કરવાની વાત પર સર્વસંમતિ સાધી શકાઈ નથી. જંગલો કપાઈ રહ્યા છે, પેટાળો ખોદાઈ રહ્યા છે, હિમશીલાઓ પીગળી રહી છે, જરૂર કરતા વધારેનો ઉપયોગ કરવાની ગેરવ્યાજબી પધ્ધત્તિઓ સર્વસામાન્ય બનતી જાય છે, ક્રૂડ ઓઇલના ઉપયોગ આધારિત અર્થવ્યવસ્થાઓ અને શહેરો વિકસી રહ્યા છે. એવું બની શકે કે આવનારી પેઢી આપણા આજના સમયને 'મૂર્ખામીનો યુગ' કહે. મુખ્ય કારણ એ જ કે સાધન-વ્યવસ્થા, વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન હોવા છતાં અને નવી ટેકનોલોજી વિકસાવવાનો સમય હોવા છતાં એ લોકો (એટલે કે આપણે) કંઈ અસરકારક કરી શક્યા નહિ.

આ ફિલ્મમાં ઈ.સ. ૨૦૫૫માં એક વ્યક્તિ થોડી-ઘણી બચી ગયેલી દુનિયાના માનવઈતિહાસના મ્યુઝીયમમાં બેઠા-બેઠા ડીજીટલ આર્કાઈવમાંથી ૧૯૯૦થી ૨૦૦૯ સુધીની ઘટનાઓ નિહાળી રહ્યો છે અને 'મુર્ખામીના યુગ'ની વિવિધ વાર્તાઓને એક તાંતણે જોડી રહ્યો છે. દક્ષીણ ઈંગ્લેન્ડમાં વિન્ડ ટર્બાઈનનો કન્સલ્ટન્ટ, નાઈજીરિયામાં ડોક્ટર બનવા માંગતી યુવતી, જોર્ડનમાં રહેતા ઈરાકી શરણાર્થી પરિવારના પિતા ગુમાવી ચુકેલા બાળકો, ભારતમાં લો-કોસ્ટ એરલાઈન શરુ કરનાર (અને તે દ્વારા ગરીબી હટાવોની વાતો કરનાર) એક બીઝનેસમેન, પીગળતી જતી હિમશીલાઓનો વચ્ચે ફ્રાંસના પર્વતીય વિસ્તારમાં રહેતા પરિવાર, અમેરિકામાં ઓઈલ કૂવામાં કામ કરીને નિવૃત્ત થનાર કર્મચારી વગેરે જેવા વાસ્તવિક જીવનના પાત્રો આ ફિલ્મના હિરોઈન-હીરો છે. ઈંગ્લેન્ડના ગ્રામીણ વિસ્તારમાં સ્થાનિક લોકો પવનચક્કીનો (wind turbine) વિરોધ એટલા માટે કરે છે કે તેને કારણે ગ્રામ્યજગતનો કુદરતી દેખાવ બગડી જશે. નાઈજીરિયામાંથી શેલ કંપની ઢગલાબંધ ક્રુડ ઓઈલ અંકે કરીને દર સેકન્ડે ચારસો પાઉન્ડનો નફો અંકે કરે છે, પણ નાઈજીરીયાના ગામડાઓમાં ચોખ્ખા પાણી, વીજળીની કોઈ સુવિધા નથી અને દારુણ ગરીબી છે. ઈરાકી બાળકો જોર્ડનમાં અમેરિકન બ્રાંડના સેકંડ હેન્ડ જૂતા વેચીને એક દિવસ ઈરાક પાછા જવાનું અને અલ-જઝીરાના ન્યુઝ એન્કર બનવાના સ્વપ્નાં સેવે છે. ભારતમાં જેહ વાડિયા નામનો મૂડીપતિ 'ગો એર' નામની એરલાઈન શરુ કરીને રેલ્વે સાથે સ્પર્ધા કરવાની મોટી વાતો કરે છે. ફ્રાન્સના પર્વતીય વિસ્તારમાં હિમશીલાઓ પીગળવાને લીધે એક કુટુંબની જીવનચર્યા બદલાઈ જાય છે. અમેરિકામાં ઓઈલ કુવાનો ભૂતપૂર્વ કર્મચારી હવામાનના બદલાવના લીધે વારંવાર આવતાં વાવાઝોડામાંના એકમાં (કેટરીના) ફસાયેલા લગભગ સોએક લોકોના જાન એકલા હાથે બચાવે છે.  ટૂંકમાં, કુદરતી સંપત્તિ અને કાર્બન ધુમાડા માટે સૌથી વધુ જવાબદાર ક્રુડ ઓઈલની આસપાસના આ બધા ખેલ છે, જેમાં કોઈ ખેલાડી છે, કોઈ મૂક પ્રેક્ષક અને કોઈ આપત્તિનો ભોગ બનનાર. બધા એક તાંતણે બંધાયેલા છે, જો એ તાંતણો જોઈ શકો તો. 

વાત અહીં કુદરતી સંપત્તિના બેજવાદાર ઉપભોગ અને તેના લીધે આવતી આફતો તેમજ તેના પરિણામે હાંસિયામાં ધકેલાઈ જતા માનવ સમાજના અમુક પાત્રોની છે. અહીં ડૂમ્સ-ડે એટલેકે સર્વ-વિનાશ કે કયામતની ભવિષ્યવાણી કરીને ગભરાટ ફેલાવાનો કોઈ આશય નથી. આ ફિલ્મમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલી ઘટનાઓ, વ્યક્તિઓ, સમાચારો વગેરે બિલકુલ વાસ્તવિક છે કે જેમને ભવિષ્યના પરિપેક્ષમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. એટલે આખી વાતને 'પૃથ્વી ખતરેમેં હૈ' પ્રકારના આત્યંકિત ભાવથી જોવાની જરૂર નથી. ફિલ્મનો પહેલો સંદેશ આપણા અત્યારના સમયને 'મૂર્ખામીનો યુગ' કહેવો તે છે. આ એક મહેણું છે જે આપણે ભાંગી શકીએ કે નહિ તે સમય જ કહેશે. અહીં મૂકવામાં આવેલી બધી જ ઘટનાઓ જ્ઞાત છે, જાહેર છે અને તેમના પર ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. વૈજ્ઞાનિકો, ટેકનીકલ નિષ્ણાતો, સંશોધકો અને શિક્ષણ જગતમાં 'હવામાનમાં બદલાવ (ક્લાઈમેટ ચેન્જ)નું કારણ માનવ દખલ છે' તે અંગે વ્યાપક સર્વ-સંમતિ છે. રાજકીય વર્તુળો અને સરકારોમાં આ બાબતે વ્યાપક સર્વ-સંમતિ તો છે પણ તે અંગે શું કરવું તે બાબતમાં વિરોધાભાસી મંતવ્યો છે. ટૂંકમાં, પૃથ્વીને પ્રદૂષિત કરવાનો હક કોને વધારે-ઓછો છે તે અંગેની ભાંજગડ.

જો દુનિયાના બધા લોકો યુરોપિયન કે જાપાનીઝ પ્રજા જેટલી કુદરતી સાધન-સંપત્તિ વાપરે તો પૃથ્વી જેવા બીજા બે ગ્રહો તાત્કાલિક જોઈએ. જો દુનિયાના બધા લોકો અમેરિકન, કેનેડીયન કે ઓસ્ટ્રેલીયન પ્રજા જેટલી કુદરતી સાધન-સંપત્તિ વાપરે તો પૃથ્વી જેવા પાંચ ગ્રહ તાત્કાલિક જોઈએ. આપણી પાસે તત્કાલીકમાં કમનસીબે એક જ ગ્રહ છે. ભારત અને આફ્રિકાની સરેરાશ પ્રમાણે કામ કરીએ તો પૃથ્વી ટકી શકે. ભારતમાં વ્યક્તિદીઠ વાર્ષિક કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું ઉત્સર્જન લગભગ ૧.૨ થી ૧.૫ મેટ્રિક ટન જેટલું થાય છે. અમેરિકા-ઓસ્ટ્રેલિયામાં આ આંકડો ૧૭ થી ૨૦ મેટ્રિક ટન અને યુરોપના દેશોમાં આ આંકડો ૮ થી ૧૦ મેટ્રિક ટન છે. વિકાસશીલ દેશોમાં ઔધ્યોગીકરણની પ્રક્રિયા ચાલુ હોવાને લીધે આ આંકડો વધતો રહે છે, જ્યારે વિકસિત દેશો આ આંકડો ઘટાડવાના અનેક ઉપાયો ચાલી રહ્યા છે. અમેરીકામાં આ ઉપાયો બહુ લોકપ્રિય નથી પણ યુરોપમાં ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિષે જાગૃતતા વધુ છે.

વ્યક્તિ દીઠ ગણતરી થાય છે ત્યારે ભારતની ગરીબ પ્રજા કે જેમની પાસે કોઈપણ પ્રકારનું ઇંધણ કે વીજળી વાપરવા માટે સાધનો નથી તે ભારતના મધ્યમ અને ઉચ્ચ-મધ્યમ વર્ગની સરેરાશ બહુ જ ઓછી કરે છે. બાકી ગણતરી માંડવા બેસો તો ભારતના ઉચ્ચ-મધ્યમ વર્ગ અને યુરોપના મધ્યમ વર્ગમાં ઘરદીઠ કાર્બન ઉત્સર્જનની ગણતરી સરખી જ હશે. એવું બની શકે કે ભવિષ્યમાં કાર્બન ટ્રેડીંગની નવી પધ્ધતિ આવી શકે છે જેમાં ઘરદીઠ કાર્બન ઉત્સર્જનથી વધારે ઉત્સર્જન થાય તેવી પ્રવુત્તિ માટે (જેમાં કે વર્ષ દરમ્યાન બેથી વધારે વિમાન પ્રવાસ) ટેક્સ ભરવો પડે કે તેના ભાડામાં જબરદસ્ત વધારો જોવા મળે. જો કે આવું તો ઘણું બધું થવાનું જ છે કારણકે સમગ્ર માનવજાતને સ્ટુપીડ સાબિત નહિ કરવા માટેનું વિચારનારા સ્માર્ટ લોકો દુનિયામાં હશે જ, છે જ.

એક વ્યક્તિ તરીકે આપણે સરકારો જેવા બેજવાબદાર બનવાની જરૂર નથી. ક્લાઈમેટ ચેન્જ એટલે કે હવામાનમાં બદલાવના મોસમમાં આપણે એક વ્યક્તિ તરીકે શું કરી શકીએ તેના નુસખાઓની એક સૂચી મૂકવાનું મન થાય છે. આ નુસખાઓ આમ-તેમથી વાંચીને ભેગા કરેલા છે, એટલે તેનો કોઈ એક મૂળ સ્ત્રોત નથી. પણ વિવિધ વેબસાઈટ પરથી ઘણા ઉત્તમ સૂચનો મળેલા છે. વાત કરવાની શૈલી ઉપદેશાત્મક છે (આમ કરોને, તેમ કરો) પણ તેને સૂચન જ ગણવા. નીચે પ્રમાણેના ઉપાયો અજમાવી શકાય -

1. જાત જરા ઢંઢોળો જદુપતિ - કવિમિત્ર પંચમ શુક્લાની કવિતા પરથી ઉધાર લીધેલ આ શીર્ષક એમ કહે છે કે પર્યાવરણના મુદ્દે પહેલા તો જાતને ઢંઢોળીને સક્રિય બનો. શરૂઆતમાં વૈચારિક રીતે પણ સક્રિય બની શકાય. ખાંખાખોળા કરીને આખી વાતનો મુદ્દો સમજો, ચર્ચા કરો, બીજાને જોતરો અને ખુદ શું કરી શકાય તે કરવા સક્રિય બનો. 
2. જે ખાડો ખોદ્યો છે તે માપો - ખાડો ખોદે તે પડે પણ અહીં તો આપણે ખોદેલા ખાડામાં આવતી પેઢીઓ પડવાની છે. એટલે પહેલી શરૂઆત તો આપનો ખાડો કેટલો ઊંડો છે તે સમજવાથી કરી શકાય. ભારતીય જીવનધોરણ મુજબ ઘરદીઠ કાર્બન ઉત્સર્જન ગણવાનું કેલ્ક્યુલેટર આ રહ્યું.  થોડું મગજ કસી, સમય આપીને ગણો કે આપનો ખાડો કેટલો ઊંડો છે જે આવનારી પેઢીએ ભરવાનો છે અને તેમાંથી કેટલા કાર્બન ઉત્સર્જનની બચત આપે ભવિષ્યમાં કરાવી જોઈએ.
3. વાહનથી ચાલન - ચાલી શકો ત્યાં ચાલી નાખો, એકલા હોવ તો સાઈકલ વાપરો, બેકલા હોવ તો બાઈક, ત્રણ જણાં માટે રીક્ષા ઉત્તમ, ચાર જણાંની નાની કાર, છ જણાની મોટી કાર. ઓછી એવરેજ આપતા વાહનો મ્યુઝીયમમાં જ રાખો. વાહનોનો મોહ છોડીને ચાલવાનો મોહ રાખો. વિમાન મુસાફરી પર નિયંત્રણ કરોને ટ્રેનનો વપરાશ વધારો. તમારા બોસને કહો કે પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ વાપરનારાને બોનસ આપે અને બોસ હોવ તો બોનસ આપો. કાર શેર કરો. લાંબી મુસાફરી પર અંગત વાહનમાં જતા હોવ તો આસપાસ પૃચ્છા કરીને કોઈને લીફ્ટ આપો. ચાલવાલાયક ફૂટપાથ, તમારા ઘરની નજીક બાગ-બગીચા માટે કેમ્પેન કરો. સ્થાનિક ચૂંટણીમાં સારું પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ બનાવવાની અને તમારા ઘરની આસપાસ બગીચો બનાવી આપનાર પક્ષને જ મત આપો.
4. મોસમને અનુરૂપ જીવો - વડવાઓ કહી ગયા છે કે ઋતુ પ્રમાણે કપડા અને ખાનપાન રાખશો તો ચોમાસામાં કોલ્ડ-સ્ટોરેજ વાળી કેરી નહિ ખાવી પડે અને ઉનાળાની સાંજે એ.સી. ચાલુ નહિ રાખવું પડે. સદરો અને સુતરાઉ સાડી જેવા કુદરતી એ.સી. પહેરીને ચાલે ત્યાં સુધી કૃત્રિમ એ.સી. નહિ વાપરો. હવાદાર ઘર પર પસંદગી ઉતારો, તો વીજળીનું બીલ બચશે. શિયાળામાં તડકો અને આખું વર્ષ હવા આવે તે ઘરમાં ફાલતું વીજળીનો વ્યય થતો નથી. વીજળી બચાવો. બાળકોને બચતનું મહત્વ સમજાવો.
5. પહેલા લોકલ પછી ગ્લોબલ - સ્થાનિક રીતે મળતું કરિયાણું, શાક-ભાજી અને બીજો સર-સામાન વાપરો. સ્થાનિક ચીઝ મળતી હોય સ્વીસનો આગ્રહ છોડો. વલસાડની કેરી મળે તો રત્નાગીરી સુધી લાંબા ન થાઓ. અંબાજીનો માર્બલ ચાલે તો ઈટાલીથી ન મંગાવો. અમેરિકામાં વાવેલા ઘઉં અને ફ્રાન્સમાં વાવેલી લેટસથી બનતા બર્ગરની જગ્યાએ સ્થાનિક કંપનીનું બર્ગર ખાવો કે પછી દાબેલી. બની શકે તો નાનો બગીચો બનાવીને શાક-ભાજી જાતે વાવો. બાલ્કની જેવી થોડી જગ્યા હોય તો ફૂલો વાવો અને ઘરને લીલુંછમ બનાવો. સંતોષી જીવન જીવો, બજારમાં મળતી દરેક વસ્તુ ખરીદવાનો આગ્રહ નહિ રાખો. ખાધા પછી ખરીદી કરવા જાઓ, જો જો ચોક્કસ ઓછું ખરીદશો. ડિપ્રેસ હોવ તો મિત્રોને મળો, પોતાના માટે એક સુંદર પણ કામ વગરની વસ્તુની ખરીદી કરવા ન નીકળી પાડો.
6. ગ્રીન ટેકનોલોજીને અપનાવો - બની શકે ત્યાં પવન ઉર્જા, સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કરો. આ ટેકનોલોજી પણ વધુ વ્યાપ્ત અને સસ્તી થશે જ. તેનો શરૂઆતી ઉપયોગ તો શરુ કરો. વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરો. બગીચામાં કે કાર-બાઈક ધોવામાં ચોખ્ખું પીવાલાયક પાણી ન વાપરો. પોતું મારી શકાય તે ધોવા માંડી પાડો નહિ અને ધોઈ શકાય ત્યાં પાણી ઢોળી-ઢોળીને બગાડો નહિ. નળ ટપકતો હોય તો પ્લમ્બર બોલાવો અને પાણી બચાવો.
7. રી-યુઝ અને રી-સાઈકલ - સાડીમાંથી ગોદડી, શર્ટમાંથી થેલી બનાવો અને વટથી વાપરો. સવારની રોટલીનો સાંજે વઘાર, ગોટલામાંથી ફજેતો વગેરે જેવા રી-યુઝથી માંડીને ઇલેક્ટ્રોનીક્સ રી-સાઈકલ કરવાનો આગ્રહ રાખો. 'યુઝ એન્ડ થ્રો'ની પોલીસીવાળી કંપનીને ફેંકો. 

આમાંથી કેટલાય કરવા જેવા કામ સર્વવ્યાપ્ત રીતે સામાન્ય બુદ્ધિથી કરવામાં આવતા હતા, જે ધીરે ધીરે વિસરાઈ રહ્યા છે. કોઈપણ વસ્તુના વ્યાજબી વપરાશનું ડાહપણ હજી સુધી ઘણું બધું પ્રવર્તમાન છે, આ ડાહપણ બચાવવું અને તે પ્રમાણે વર્તવું, તે સંસ્કૃતિ, ધર્મ, પરંપરા વગેરે બચાવવા કરતા વધુ સાર્થક કામ છે. હું અંગત રીતે કોઈ એવો દાવો નથી કરતો કે ઉપરના સાતેય મુદ્દા પ્રમાણે હું પોતે કામ કરી શક્યો છું. હા, એટલું કહી શકું કે પ્રયત્ન ચોક્કસ કરી રહ્યો છું. મને ખબર છે કે એમ કરવાથી ક્લાઈમેટ ચેન્જ થાય કે ન થાય મારા જીવનની ગુણવત્તા સાચી દિશામાં ચેન્જ જરૂર થશે અને આવનારી પેઢી 'મૂર્ખામીના યુગ'માં મૂર્ખામીનો પ્રતિકાર કરતા લોકોની યાદીમાં એક નામ વધુ ઉમેરશે. 

શેરલોક 2.0 - એકવીસમી સદીનું સંસ્કરણ

અમુક પાત્રો જ એટલા મજબૂત હોય કે તે પુન:અવતાર પામ્યા જ કરે છે. આપણો સૌનો જાણીતો-માનીતો જાસૂસ જોઈ જ લો - શેરલોક હોમ્સ અને તેનો પ્રિય મિત્ર ડૉ. વોટસન. છેલ્લા એક-બે વર્ષે શેરલોક હોમ્સના બે નવા સંસ્કરણ મળ્યા. પહેલું સંકરણ બહુ જાણીતું છે, જે 'શેરલોક હોમ્સ' (૨૦૦૯-૧૦) ફિલ્મ તરીકે દુનિયાભરમાં પ્રદર્શિત થયું. જેમાં બ્રિટીશ શાલીનતાના પ્રતિક, રુક્ષ પણ વિનયી, અંતર્મુખી પણ વિચક્ષણ એવા ઓગણીસમી સદીના શેરલોક હોમ્સને રોબર્ટ ડાઉની જૂનીયરે થોડા અસ્તવ્યસ્ત, એલફેલ, ધૂની અને રમૂજી વ્યક્તિ તરીકે ચીતર્યા. જો મૂળ શેરલોક હોમ્સ કોઈ વૈજ્ઞાનિક જેવો લાગતો હોય તો આ છેલ્લી ફિલ્મમાં તે કોઈ કલાકાર જેવો લાગી શકે. આવું લગભગ વિરોધાભાસી પાત્રાલેખન પણ ચાલી ગયું કારણકે શેરલોક હોમ્સ અને તેના પાત્રાલેખનનાં પાયા મજબૂત છે. જો કે એમ તો કળા અને વિજ્ઞાનમાં પણ તત્વ અને સત્વની રીતે ક્યાં બહુ તફાવત હોય છે!

આજે વાત એકવીસમી સદીના શેરલોક હોમ્સની કરાવી છે. આઈફોન પર ટેરવા સરકાવતો, 'Science of Deduction' વિશેની વેબસાઈટ લખી જાણતો, લંડનની ગલીઓ અને ભૂગર્ભ-સંસ્કૃતિનો જાણભેદુ, રસાયણ-જીવ વિજ્ઞાનનાં રસિક વિદ્યાર્થી જેવો, જાસૂસીની દુનિયામાં નવો-સવો અને પોતાની જાતને 'કન્સલ્ટીંગ ડીટેકટીવ' તરીકે સાબિત કરવા મથતો યુવાન શેરલોક અને તેનો સાથી જ્હોન વોટસન કે જે હમણા જ બ્રિટીશ (નાટો) લશ્કરમાં ડોક્ટર તરીકે સેવા આપીને અફઘાનિસ્તાનથી પાછો ફર્યો છે. 'શેરલોક' એ મી.હોમ્સથી થોડો અલગ છે. જેમકે, તે મી.હોમ્સની જેમ પાઈપ નથી પીતો પણ પોતાના વ્યસનને ખાળવા નિકોટીનના પૅચ લગાવે છે, બગીની જગ્યાએ ટેક્સીમાં ફરે છે, જાત-ભાતના ઉપકરણો અને ગેજેટ્સનો ખેરખાં છે પણ જ્યારે ભારે કેસ સોલ્વ કરવાના આવે છે ત્યારે તેની ઉંમરથી પ્રૌઢ રૂપ ધારણ કરી લે છે. બાકી બારીક અવલોકન શક્તિ, વૈજ્ઞાનિક-તાર્કિક સમજ પર વિશ્વાસ, અસામાજિક ગણાઈ જાય તેવી રુક્ષતા, ધૂની વર્તન વગેરે તો મી. હોમ્સની સાથે બિલકુલ મળતા આવે છે.

જોહન વોટસન આ ભેજાગેપ પાત્રની સાથે ફ્લેટની ભાગીદારી કરતાં-કરતાં તેના જાસૂસી કામ-કાજમાં ભાગીદારી કરવા માંડે છે. સાથે-સાથે તેને અફઘાનીસ્તાનના યુદ્ધના સમયથી આવતા ખરાબ સ્વપ્નાં અને પગમાં સહેજ લંગડાવાની અસર વગેરે કોઈ નવા પરાક્રમનું નામ પડતા જ ગુમ થઇ જાય છે. એકવીસમી સદીમાં વોટસન કેસ-ડાયરી નહિ પણ બ્લોગ લખે છે. આ સાથે સાથે આપણી સમક્ષ પાછા ફરે છે એજ જૂના અને જાણીતા - ૨૨૧/બી બેકર સ્ટ્રીટ, મીસીસ હડસન, માયક્રોફટ હોમ્સ, સ્કોટલેન્ડ યાર્ડના ઇન્સ્પેક્ટરો, ચિત્ર-વિચિત્ર ગુનેગારો અને શેરલોક હોમ્સનો જાની દુશ્મન પ્રોફેસર મોરીયાટી - અલબત્ત, નવા રૂપ-રંગમાં. આ વાત થઇ રહી છે બી.બી.સી દ્વારા નિર્મિત 'શેરલોક' નામની ત્રણ જ હપ્તાની એક ટીવી શ્રેણીની કે જે યુ.કે.માં બીબીસી-૧ પર અને બાકીની દુનિયામાં 'બીબીસી એન્ટરટેઈનમેન્ટ' પર જોવા મળે છે અને થોડા સમયે પ્રસારિત થતી રહે છે (આ લખી રહ્યો છું, ત્યારે ત્રીજા હપ્તાનું પ્રસારણ ચાલુ છે!). મૂળ આર્થર કૉનન ડૉયલની વાર્તા 'અ સ્ટડી ઇન સ્કારલેટ' પરથી આ શ્રેણીનો પ્રથમ હપ્તો 'અ સ્ટડી ઇન પિંક' બન્યો હતો. દરેક હપ્તો લગભગ દોઢ-કલાકનો છે એટલે સાડા ચાર કલાકની ફિલ્મ જ જોઈ લો જાણે. સમગ્ર નિર્માણ અને લેખનની ગુણવત્તા સારી છે, તેથી સ્વાભાવિક રીતે જ ૨૦૧૨માં આવનારી સીઝન-૨નો ઇન્તઝાર રહે છે.

અત્યારના સમયમાં કે જયારે મધ્યમકોટીની કલાનો ઉત્સવ મનાવતો હોય અને સારી ગુણવત્તાનો ઉપહાસ થતો હોય ત્યારે કોઈ પણ ઐતિહાસિક નાયક-નાયિકાઓને નવા પરિમાણ આપવા અડકવું એ પડકારદાયક કામ છે. જાણીતા-માનીતા પાત્રોને નવા સમયમાં, નવા રૂપ-રંગમાં રજૂ કરવામાં તેમના મૂળ તત્વને સાચવી રાખવું અઘરું હોય છે. જો કે આ કામ 'શેરલોક'ના નિર્માતાઓએ સારી રીતે નિભાવ્યું છે. આ શ્રેણીમાં એક તાજગી છે અને રોમાંચ જળવાઈ રહે છે. શેરલોક હોમ્સના કટ્ટર રસીયાઓને નાની-નાની સામ્યતાઓની મજા આવી શકે છે. પણ સતત સરખામણી કે એક-બે ન ગમતાં અર્થઘટન મજા બેસ્વાદ પણ કરી શકે છે. મને મજા એ વાતની આવી કે આ શ્રેણી જોયા પછી મેં બહુ સમય પહેલા વાંચેલી શેરલોક હોમ્સની વાર્તાઓના પુસ્તકો ફરી હાથમાં લીધા, ફરી વાંચ્યા અને તેની ફરી આ શ્રેણી સાથે સરખામણી કરી. આ બહાને એક જૂના નાયક વિષે કલ્પનાના ઘોડાઓ દોડ્યા અને શેરલોક હોમ્સ મારા મગજમાં એકવીસમી સદીનું સંકરણ પામ્યો.

આ શ્રેણીના અહીં પ્રોમો અને ટ્રેલર જોવા જેવા છે. શેરલોકની 'સાયંસ ઓફ ડીડકશન' વિશેની વેબસાઈટ અહીં જોઈ શકાશે તો જોહન વોટસનની બ્લોગ અહીં.

છેલ્લે, એક હોમ્સ-વોટસનનો સદાબહાર ટુચકો:

શેરલોક હોમ્સ અને ડૉ.વોટસન પ્રકૃતિના ખોળે વેકેશન ગાળવા જાય છે અને તારા મઢેલી રાત્રે હોમ્સ ધીરેથી વોટસનના વિચારોમાં ખલેલ પાડે છે.

હોમ્સ: વોટસન, આ ખુલ્લું આકાશ જોઇને તને શું લાગે છે?
વોટસન: મને તો આ વિશાળતા જોઇને અંતરીક્ષ સાથે આત્મસાત થવાનું મન થાય છે, જાણે કે કોઈ અનંત ખૂણેથી મને કોઈ સાદ પાડી રહ્યું છે...લાગે છે કે પેલી પારના વિશ્વને હું સદીઓથી ઓળખું છું... તને શું લાગે છે?

હોમ્સ: બહુ રસપ્રદ વાત, માય ડીયર વોટસન! પણ મને તો માત્ર એવું લાગે છે કે આપણો જે તંબૂ હતો તે કોઈ ચોરી ગયું છે!  

રાશોમન (૧૯૫૦) સત્યની ચાર આવૃત્તિ

(This post is my humble attempt to express solidarity with the people of Japan. Although, I started writing about this film last month but due to the disasters in Japan, I was compelled to finish this post amongst many posts which never get completed). 

‘સત્ય શું છે?’ તે સમજવા માટે ફિલસુફીમાં, આધ્યાત્મિક વાતોમાં કે પછી કોર્ટ-કચેરીઓમાં માથાકૂટો થાય છે. સત્ય શોધવું એ ધંધો છે, બ્રેકિંગ ન્યુઝ છે, ગહન સંશોધનનો વિષય છે, કોઈકનાં અસ્તિત્વનો સવાલ છે કે પછી કોઈને માટે સત્તા હાંસિલ કરવાનું સાધન છે. તેથી જ તો ‘સત્ય શું છે’ તેની પાછળ કંઇક જોડ-તોડ થઇ જાય છે જે સત્યને સાનુકુળ, વ્યવહારિક કે સુપાચ્ય બનાવે છે. નિરપેક્ષ સત્યના ઓળા હેઠળ ‘સાપેક્ષ સત્યો’ પોતાના અલગ અલગ રંગ લઇને આવે છે.  આજકાલ એ પણ રસ્તો અપનાવાય છે કે ઘટનાને એટલી બધી ચૂંથી નાખવામાં આવે છે કે પછી સાચું શું છે તે માન્યતાનો વિષય બની જાય છે નહિ કે તથ્યોનો. માનવમનમાં સાનુકુળ સત્ય અને ખરેખર બનેલી ઘટના વચ્ચે દ્વન્દ્વ ચાલતું રહે છે. આ જ વાતનું નિરૂપણ અકીરા કુરોસાવાએ ૧૯૫૦માં બનાવેલી ફિલ્મ 'રાશોમન' કરે છે. આજે આ ફિલ્મ વિષે વાત માંડવાની છે. 

‘રાશોમન’ જાપાની મધ્યકાલીન યુગની સફરે લઇ જાય છે. આ બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ફિલ્મમાં માનવ અભિવ્યક્તિને પ્રકાશ અને પડછાયાનાં ઉપયોગથી કુરોસાવાએ સુંદર રીતે ઝીલી છે. આ ફિલ્મની પટકથા અદભૂત છે. પણ ‘રાશોમન’નો રીવ્યુ નથી લખવો. આજે તો વાત આ ફિલ્મની પટકથા વિષે અને સત્યની ચાર આવૃત્તિ વિશે. 

ભારે  વરસાદના વાતાવરણમાં એક જર્જરિત મંદિરમાં અમુક મુસાફરો ભેગા થયા છે - એક સાધુ, એક ગ્રામ્યજન અને એક કઠિયારો. તેમાંથી એક કઠિયારો અત્યંત વ્યાકુળ છે અને તે પોતાની વાત કહેવાનું શરુ કરે છે. સમાચારની રીતે તટસ્થતાથી (આમ તો આજકાલ સમાચારોને અને તટસ્થતાને કોઈ લેવા-દેવા નથી) જોઈએ તો એક ગાઢ જંગલમાંથી પસાર થતા યુગલ પર ભારે આફત આવી પડે છે. એક કુખ્યાત લૂંટારા સાથે ઝપાઝપીને અંતે પતિનું મૃત્યુ થાય છે અને પત્ની પર બળાત્કાર થાય છે. આ લુંટારો પકડાઈ જાય છે અને તેના પર કેસ ચાલે છે. આ કેસના જજ એટલે આપણે બધા – પ્રેક્ષકો. બધા જ સાક્ષીઓ આપણી સામે જોઈને વાત કરે છે. આપણે નક્કી કરવાનું છે કે સત્ય શું છે? અને સાચું કોણ છે. 

લૂંટારો: લૂંટારો એવું સાબિત કરવા મથે છે કે તે એક બહાદુર અને નીડર યોદ્ધો છે પણ ખૂની નથી. જંગલમાંથી આ યુગલને પસાર થતા જોઈને અને પવનની લહેરખીથી આ સ્ત્રીના નકાબને ઉંચકાતા જોઈને તેનું મન ચળી ગયું. તે આ બંનેનો પીછો કરીને ચતુરાઈપૂર્વક અને પોતાની બહાદુરીથી પેલા પુરુષને બંદી બનાવે છે અને તે સ્ત્રીની સાથે સહશયન કરે છે. આમાં બળાત્કાર જેવી કોઈ વાત જ નથી કારણકે સ્ત્રીએ કોઈ પ્રતિકાર જ કર્યોં નહતો. સ્ત્રી આ લુંટારાથી પ્રભાવિત હતી. છેવટે, તે જ્યારે ત્યાંથી નીકળતો હતો ત્યારે પેલી સ્ત્રી તેને પોતાની સાથે લઇ જવા માટે વિનવે છે અથવા તો તેનાં પતિને મારી નાખવા કહે છે. તેથી જ લૂંટારો તેના પતિને મુક્ત કરે છે અને તેની સાથે બહાદુરીપૂર્વક યુદ્ધ કરે છે, જેમાં પતિ મૃત્યુ પામે છે. આ જોઈને ગભરાઈને સ્ત્રી ભાગી જાય છે. લૂંટારો બધો જ કિંમતી સામાન લુંટી લે છે પણ પેલી સ્ત્રીની કીમતી કટાર ભૂલી જાય છે, એનો તેને અફસોસ છે. 

સ્ત્રી: સ્ત્રીની વાત આખી ઘટનાને વધારે જટિલ બનાવી મુકે છે. તેની વાત આ હુમલા પછી શરુ થાય છે. લૂંટારો ભાગી ચુક્યો હોય છે. સ્ત્રી તેના બંદીવાન પતિને મુક્ત કરે છે અને માનહાનિથી પીડાઈને સ્ત્રી પોતાને મારી નાખવા માટે તેનાં પતિને કહે છે. સામે તેનો પતિ સ્ત્રીને જ દોષી ઠરાવે છે. સ્ત્રીના હાથમાં તેની કીમતી કટાર હોય છે અને તે આઘાતથી બેહોશ થઇ જાય છે અને જાગે છે ત્યારે તે કટારથી તેના પતિનું મૃત્યુ થઇ ચૂક્યું હોય છે. આ સ્ત્રી ત્યારબાદ ડૂબીને મરવાનો પ્રયત્ન કરે છે પણ તેને બચાવી લેવામાં આવે છે. 

પુરુષ: હવે મૃત પુરુષને સાક્ષી રૂપે કઈ રીતે લાવવો? અહી તો કુરોસાવાની સર્જનાત્મકતાની ખૂબી દેખાઈ આવે છે. પુરુષનાં આત્માને તેની પત્નીના શરીરમાં બોલાવવામાં આવે છે. પુરુષની વાત આખી ઘટનાને નવો વળાંક આપે છે. આ હુમલા બાદ પેલો લૂંટારો તેની પત્નીને તેની સાથે ભાગી જવા વિનવે છે. તેની વાતથી લલચાઈને સ્ત્રી લૂંટારા સામે શરત મુકે છે કે લૂંટારાએ સૌથી પહેલા તેના બંદીવાન પતિને મારી નાખવો. લૂંટારો સ્ત્રીની આવી સદંતર બેવફાઈ જોઈને તેને ધૂત્કારી કાઢે છે. સ્ત્રી ગભરાઈને ત્યાથી ભાગી નીકળે છે. લૂંટારો પેલા પુરુષને મુક્ત કરે છે અને ભાગી છૂટે છે. પુરુષ પોતાનું સ્વમાન ઘવાતા આખરે પેલી સ્ત્રીની કીમતી કટારથી આત્મહત્યા કરે છે.

કઠિયારો: આખરે કઠિયારો એવું જાહેર કરે છે કે આ આખી ઘટના તેને છૂપાઈને જોઈ છે. હુમલા બાદ પેલો લૂંટારો સ્ત્રીને તેની સાથે આવવા વિનવે છે. પેલી સ્ત્રી કહે છે કે પોતે શાંતિથી ત્યારે જ જીવી શકશે કે જયારે પુરુષ અને લૂંટારા બંનેમાંથી એક જ જીવિત હોય. સ્ત્રી આ બંનેને યુદ્ધ કરવાનું કહે છે. આ બંનેમાંથી કોઈને મરવું નથી તેથી તેઓ એકબીજા સાથે લડવા માંગતા જ નથી. બંને પુરુષો ભેગા થઈને સ્ત્રીને આખી ઘટના માટે જવાબદાર ગણે છે. સ્ત્રીનો સામે જવાબ બહુ વેધક હોય છે કે તેની પર અત્યાચાર કરનાર એક વ્યક્તિ અને તેને નહિ બચાવી શકનાર બીજો વ્યક્તિ બંને ભેગા થઈને જેના પર અત્યાચાર થયો છે તેને કઈ રીતે જવાબદાર ઠેરવી શકે? આ પરિસ્થિતિ માટે બંને પુરુષો સરખા જ જવાબદાર છે અને તેથી આ ઘટનાનો તાર્કિક અંત દ્વન્દ્વયુદ્ધથી જ આવી શકે. આખરે બંને પુરુષો એકબીજાથી ડરતા ડરતા લડે છે. આ લડાઈ કોઈ બહાદુરીની લડાઈ નહોતી પણ કાયરોની લડાઈ હતી. પણ આખરે લૂંટારાની તલવારથી પુરુષનું મૃત્યુ થાય છે. 

એક નરી આંખે જોનાર સાક્ષી તરીકે આપણને કઠિયારાની વાત માનવાનું મન થાય. પણ તેમની સાથે બેઠેલો એક ગ્રામ્યજન આખી વાતને હસી કાઢે છે. તેનો તર્ક એ છે કે કઠિયારાની વાતમાં પેલી કીમતી કટાર તો આવી જ નહિ. તો પછી એ કટાર કઠિયારા પાસે તો નથી ને? અને શું એટલે જ આ વાત એવી રીતે રજૂ કરવામાં આવી કે જેમાં કટારને વચ્ચે લાવવી જ ન પડે? આ પ્રશ્નો કઠિયારાનાં નિરપેક્ષ સાક્ષી હોવા પર પ્રશ્નાર્થ મૂકી દે છે.

અહી દરેક વ્યક્તિ પોતાના મનોવલણો પ્રમાણે કોઈ ઘટનાને જુએ છે. પકડાયા પછી, મૃત્યુ પછી કે જુલમ વેઠ્યા બાદ પણ સૌ પોતાના સાનુકુળ સત્યો કે સાપેક્ષ સત્યો (કે નર્યા જૂઠાણા) છોડી શકતું નથી. દરેકને દુનિયામાં સાચી કે આદર્શ વ્યક્તિ તરીકે રજૂ થવું હોય છે અને તે માટે તેઓ સત્ય ઘટના સાથે રમત રમતા થઇ જાય છે. કુરોસાવાની આ ફિલ્મ મૂળભૂત પ્રશ્ન ઉભો કરે છે કે શું કઈ પણ સાચું જાણી જ ન શકાય? શું સત્ય જેવું કંઇક હોતું જ નથી? શું માનવજાત પર વિશ્વાસ મુકવા જેવો જ નથી? શું દરેક વ્યક્તિ જૂઠો જ હોય છે? કુરોસાવા આનો જવાબ ફિલ્મમાં પોતાની રીતે આપીને એક ખૂબસુરત મોડ આપીને ફિલ્મ પૂરી કરે છે. આ ખૂબસુરત મોડ માટે તો ફિલ્મ જ જોવી પડે. જેણે આ ફિલ્મ જોઈ હશે તેમને આ ખૂબસુરત મોડના ઉલ્લેખથી મો પર સ્મિત આવી ગયું હશે. 

આજે ‘એક ઘટનાની અનેક આવૃત્તિ’ જેવી ફિલ્મોની નવાઈ નથી. ‘સુરજ કા સાતવા ઘોડા’ જેવી ભારતીય ફિલ્મ કે ‘રન લોલા રન’ જેવી વિદેશી ફિલ્મોમાં આવી વાતનું નિરૂપણ થયું છે. પણ આ બધાયમાં ‘રાશોમન’ અનન્ય છે અને તેને વારંવાર જોવાનું મન થાય છે. કુરોસાવાની ફિલ્મો જાપાની સંસ્કૃતિના આધુનિક પ્રતિનિધિ સમાન છે. બીજા  વિશ્વયુદ્ધ બાદ જાપાનના પ્રજા જીવન, રાજકારણ અને કલા જગતમાં મોટા બદલાવ આવ્યા. ૧૯૫૦માં જ્યારે દુનિયામાં ફિલ્મ સર્જન અને લેખન પા-પા પગલાં ભરતું હતું, હોલીવુડનાં મસમોટા સ્ટુડીઓ ઉભા થઇ રહ્યા હતા, ત્યારે જાપાનમાં અકીરા કુરોસાવા, યાશીઝીરો ઓઝુ વગેરેએ દુનિયાને 'ફિલ્મ બનાવતા' શીખવાડવાની શરૂઆત કરી. સુદૂર પૂર્વની આ ફિલ્મોએ પશ્ચિમ અને બાકીના જગતને ફિલ્મોની ગુણવત્તાનું એક નવું સ્તર આપ્યું છે. 

આ બ્લોગ પર અકીરા કુરોસાવા વિષે અહી અને અહી લખાઈ ચૂક્યું છે.

સિનેમા પેરાડીઝો – તરબતર કરી જતી ક્લાસિક ફિલ્મ

(આજે ‘વિશ્વ માતૃભાષા દિવસ’ નિમિત્તે મારી સૌથી ગમતી ફિલ્મ વિષે મારી સૌથી ગમતી ભાષામાં)

પોતાની સૌથી ગમતી ફિલ્મ વિષેનાં લખાણમાં વખાણનાં અતિરેક થઇ જવાની વકી રહે છે, તેવી લાગણી સાથે લખી રહ્યો છું. પણ  'સિનેમા પેરાડીઝો (૧૯૮૮)'નાં વિષે લખતા તટસ્થ રીતે લખાવાનું જ નથી. આપણો પક્ષપાત બહુ ચોખ્ખો છે. આ ફિલ્મ મારા વિનમ્ર મત મુજબ વીસમી સદીની સૌથી મહાન ફિલ્મોની યાદીમાં પહેલા પાંચમાં જરૂર આવે. આ ફિલ્મની વાર્તા જબરદસ્ત છે. તેને પ્રેમકથા કે દોસ્તીની કથા કહીને તેનો વ્યાપ્ત ઓછો નથી કરવો પણ હળવી પળો અને હલાવી જતી પળો બંને ઠાંસી ઠાંસીને ભરી છે. 

આ ફિલ્મની શરૂઆત એક મજબૂત દોસ્તીથી થાય છે – એક દસ-બાર વરસના ટેણીયા સાલ્વાતોર (તોતો) અને મધ્યમ વયના આલ્ફ્રેડો વચ્ચે. સિસિલી (ઈટાલી)નાં એક નાના ગામમાં આવેલા એક માત્ર ફિલ્મ થીયેટરમાં આલ્ફ્રેડો પ્રોજેક્શનનું કામ-કાજ સંભાળે છે. જયારે તોતોએ બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી પાછા ન આવેલ સૈનિકની ઘરમાં સૌથી મોટી સંતાન. તેને ચર્ચમાં કરવા પડતા કંટાળાજનક સ્વયંસેવી કામ અને સ્કૂલની બોરિંગ લખા-પટ્ટી વચ્ચે ફિલ્મોનો શોખ જાગે તે સ્વાભાવિક હતું. તોતોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આલ્ફ્રેડોના રહસ્યમયી કિલ્લા જેવા પ્રોજેક્શન રૂમ સુધી પહોંચવાનો કે જેમાંથી જાદુઈ રીતે એક માયાવી દુનિયાના પાત્રો સિનેમાના પરદા પર સરી પડે છે. તોતોની ફિલ્મની સફર માત્ર પ્રોજેક્શન રૂમ સુધી જ નહિ પણ ફિલ્મકાર બનવા સુધી પહોંચી અને તેમાં આલ્ફ્રેડોનો ફાળો અનન્ય હતો – તોતોને પ્રોજેક્શન રૂમની અંદર લઇ આવવા માટે અને આ ગામની બહાર જઈને પોતાની નવી પહેચાન બનાવવા માટે. 

અમેરિકાના બંધારણના ઘડવૈયા થોમસ જેફરસને કહેલું કે ‘દરેક દેશમાં, દરેક કાળમાં ધર્મગુરુઓ હમેશા વ્યક્તિસ્વાત્રન્ત્યનો વિરોધ કરતા આવ્યા છે’. આ વાત ઈટાલીના નાના ગામમાં કેવી રીતે ખોટી પડે! ગામનું સ્થાનિક સેન્સર બોર્ડ એટલે ચર્ચના પાદરી. આખું ગામ કોઈ નવી ફિલ્મ જોવે તે પહેલા આ પાદરી એકલા  થીયેટરમાં બેસીને તે ફિલ્મ નિહાળે અને તેમાં જરૂરી કાપ-કૂપ સૂચવે – સેન્સર કરવા જેવી બાબત મોટેભાગે એ જમાના પ્રમાણે કોઈ ‘કિસિંગ સીન’ની હોય. આવા અનેક પ્રસંગો સાથે આ ફિલ્મની મજા એ છે કે તે સતત વહેતી ધારા જેવી છે. તોતો મોટો થાય છે અને એક દિવસ આલ્ફ્રેડોની જગ્યાએ તે પોતે નવા બનેલા થીયેટરમાં પ્રોજેક્શન-કાર બને છે. ફિલ્મી જગત બદલાય છે, આખું ગામ અને સાથે સાથે ફિલ્મ-રસિક સમાજ પણ બદલાય છે. આ બદલાવોનો દૌર ચાલતો રહે છે જે ફિલ્મમાં સરસ રીતે ઝીલાય છે. 

પછી તો તોતો પ્રેમમાં પડે છે! ‘પડે છે’ એટલે એવો પટકાય છે કે કળ વળે ત્યાં સુધીમાં તો તેની દુનિયા બદલાઈ જાય છે. તેની પ્રેમિકા સમયના પ્રવાહમાં ખોવાઈ જાય છે અને તેની જીંદગી થંભી જાય છે. દાયકાઓ બાદ સાલ્વાતોર ડી વીટા નામના પ્રખ્યાત ફિલ્મકારને વહેલી સવારે તેની માતા એક મુફલીસ ગામના મુફલીસ વ્યક્તિ આલ્ફ્રેડોના અવસાનના સમાચાર આપે છે. વર્ષો પછી તોતો ઉર્ફ સાલ્વાતોર પોતાના ગામમાં આલ્ફ્રેડો અંતિમયાત્રામાં ભાગ લેવા પાછો ફરે છે. ત્યારે તેને આલ્ફ્રેડોએ જાળવી રાખેલા એક રહસ્ય વિષે ખબર પડે છે... બસ, અહી આગળ વધુ કહેવાની જરૂર નથી. આની આગળની ફિલ્મ તો જોવી જ પડે. કારણકે ‘જોવાનો જલસો’ વાંચવાથી ન થઇ શકે. 

જેસેપ્પે ટોર્નાતોર નામના નિર્દેશકની ૩૨ વર્ષની ઉમરે દિગ્દર્શિત કરેલી આ બીજી જ ફિલ્મ હતી. ફિલ્મ રીલીઝ થતાંની સાથે જ  સફળ થઇ. આ જ નિર્દેશકે ‘મલેના (૨૦૦૦)’ જેવી બીજી સુંદર ફિલ્મો આપી પણ તે આ ફિલ્મની તોલે ન આવી શકે. મારું એવું માનવું છે કે મહાન ફિલ્મો (મહાન ચિત્રો, મહાન ધૂનો, મહાન નાટકો) બની જતી હોય છે. તેમને પ્રયત્નપૂર્વક મહાન બનાવી શકાય નહિ. અહીં આકસ્મિકતાની વાત નથી પણ સાચો સુમેળ સંધાવાની વાત છે. એક સમય આવે જયારે એક-બીજાને એકરૂપ (કે પૂરક) એવા લોકો મળે, એવી ઘટનાઓ બને કે જેમાં મહાન સર્જનો રચાઈ જવાનો માહોલ સર્જાય. ‘ગોડફાધર’, ‘ટેક્ષી ડ્રાઈવર’, ‘સેવન સમુરાઈ’, ‘પથેર પાંચાલી’, ‘મેઘે ઢકે તારા’ વગેરે વિષે આવું જ કહી શકાય. 

આ ફિલ્મનું પાશ્વસંગીત પણ યાદ રહી જાય તેવું છે. એનીઓ મોરીકોન જેવા દિગ્ગજ સંગીતકારે અહીં સંગીત આપ્યું છે. ‘વેસ્ટર્ન’ તરીકે ઓળખાતી હોલીવુડ ફિલ્મોની યાદગાર ધૂનો તેમને આપી છે (ઉદા. ધ ગુડ, ધ બેડ, ધ અગ્લી). ફરી વાર આ ફિલ્મ જોશો તો સંગીત તરત જ તાજુ થઇ જશે. ફિલ્મના બીજા ટેકનીકલ પાસા પણ મજબૂત છે. આ ફિલ્મ એ સાબિત કરે છે કે ફિલ્મોમાં લેખનનું કેટલું મહત્વ છે. વિવિધ સમયકાળ વચ્ચે આસાનીથી સરી જવાની ઘટનાએ ફિલ્મને સારી કે ખરાબ બનાવી શકે છે. તોતોની ત્રણેય ભૂમિકાઓ યાદગાર છે પણ સૌથી નાની ઉમરનો તોતો સૌથી મસ્ત છે. આલ્ફ્રેડોનું પાત્ર તો યાદ રહે જ પણ તોતોની પ્રૌઢ વયની પ્રેમિકાનો અભિનય પણ સુંદર છે. 

આ ફિલ્મ એ શીખવે છે કે લોકપ્રિય વિષયવસ્તુ સાથે કલાત્મક ફિલ્મ કેવી રીતે બનાવી શકાય. ક્લાસિક ફિલ્મ એટલે જૂની ફિલ્મ એવું નહિ. જેમ ક્લાસિક કવિતાઓ જેટલી વાર વાંચો તેમાંથી નવા અર્થો ખૂલતા જાય તેવું કંઇક આવી ક્લાસિક ફિલ્મોની બાબતમાં પણ બનતું હોય છે. તેથી જ ‘સિનેમા પેરાડીઝો’ ક્લાસિક ફિલ્મ છે.

એક સ્પષ્ટતા – આ ફિલ્મની ૧૫૪ મીનીટ અને ૧૨૩ મીનીટ તેમ બે આવૃત્તિ છે. હું અહીં ૧૫૪ મીનીટની આખી ફીલ્મની વાત જ કરી રહ્યો છું. ૧૨૩ મીનીટની ‘ન્યુવો સિનેમા પેરડીઝો’ નામની આવૃત્તિ જે વધુ આસાનીથી મળી શકે તેમાં ફિલ્મનું મૂળ હાર્દ નથી એવું મારું માનવું છે.

સુપર હીરોના સંસ્થાનવાદ/રંગ-ભેદ/પૂર્વગ્રહો

આપણને હીરો કે સુપરહીરો કેમ ગમતા હોય છે? કારણકે તેઓ 'સુપર' હોય છે. સામાન્યથી વિશેષ - અસામાન્ય. તેમનામાં અપાર શક્તિઓ હોય છે, તે સામાન્ય માનવીથી વધુ તાકાતવર, બુદ્ધિશાળી, સાહસવીર હોય છે વળી, નાનપણ કે કુમાર અવસ્થાના હીરો લોગ તો આખી જીંદગી સાથે રહે છે. ટીનટીન, એસ્ટેરીક્સ જેવી કોમિક બુક અને ઇન્ડિઆના જોન્સ, જેમ્સ બોન્ડ જેવી હોલીવુડ ફિલ્મોના પાત્રોએ મજેદાર, રમૂજી કે ગંભીર વાર્તાઓ દ્વારા દુનિયાની સેર કરાવી છે. 

આ વાર્તાઓ અને ફિલ્મોમાં આ પશ્ચિમના દેશોમાંથી ઉદભવેલા પાત્રો બાકીની દુનિયાને કઈ રીતે જોવે છે, કઈ રીતે મૂલવે છે અને તેમના વિષે શું વિચારે છે તે બહુ રસપ્રદ વિષય છે. આપણે ભારતમાં અને બીજા વિકાસશીલ દેશોમાં આ 'સંસ્કૃતિ આયાત' અને તેની સાથે આવતા મૂલ્યો, દુનિયાને જોવાની દ્રષ્ટિને ઘણી વાર બહુ સવાલ પૂછ્યા અપનાવી લઈએ છીએ. એડવર્ડ સેઇડ નામના લેખકે વર્ષો પહેલા 'ઓરીએન્ટલીઝમ' નામનું પુસ્તક લખેલું જેમાં તે પૂર્વની સંસ્કૃતિઓ વિષે પશ્ચિમના લેખકો દ્વારા કરતા નિરૂપણ વિષે વાત કરે છે. આ નિરૂપણમાં વ્યક્ત થતા પૂર્વગ્રહો, બીબાઢાળ સમજ અને પક્ષપાતો પૂર્વની સંસ્કૃતિઓ કાં તો રોમાંચક મુગ્ધતાથી લેખે નહિ તો પછી જંગલી, બાર્બરિક કે પછાત સમાજ તરીકે. અહી પશ્ચિમને પણ બીબાઢાળ સમાજ પ્રમાણે જોવાનો આશય નથી. સમય જતા ઘણા જ પુસ્તકો, ફિલ્મો, ચિત્રો અને સામાજિક સંશોધનોએ પૂર્વના લોકો, તેમની રહેણી-કરણી, સંસ્કૃતિઓને બહુ આયામી રીતે પણ રજૂ કરી છે અને કરતા રહે છે.

માત્ર પશ્ચિમના સમાજ પાસે બીજા સમજો પ્રત્યે પૂર્વગ્રહો રાખવાનો 'કોપીરાઈટ' નથી. દરેક દેશ, દરેક સમાજમાં અંદર-અંદર અને બહારના તત્વો પ્રત્યે પૂર્વગ્રહો હોય જ છે. પણ વાત અહી વાત હીરો અને સુપર હીરોની કથાઓમાં આવતા બીબાઢાળ નિરૂપણની કરવી છે અમુક ઉદાહરણો સાથે. આ હીરો-સુપર હીરોની પ્રચલિત, લોકપ્રિય કથાઓ, ફિલ્મો, પુસ્તકો લોકમાનસ પર (અને ખાસ તો બાળમાનસ પર) ઊંડી છાપ પાડે છે અને પૂર્વગ્રહોને પ્રચલિત બનાવવાનું કે યોગ્યતા બક્ષવાનું કામ જાણે કે અજાણે કરતા રહે છે. તેથી જ આ ઉદાહરણોને ચોકસાઈથી સમજવા જરૂરી બને છે.

કોંગોમાં ટીનટીન

ટીનટીન કોમીક્સનું પહેલું પુસ્તક 'કોંગોમાં ટીનટીન' જયારે ૧૯૩૦ના દસકમાં લખાયું ત્યારે દુનિયાના સમીકરણો અલગ હતા. રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક રીતે ગોરી પ્રજાનું 'સ્વામીત્વ' આફ્રિકા અને બીજા દેશોમાં પ્રસરેલું હતું. આ કોમિક બુકમાં ટીનટીન નામનો યુવાન પત્રકાર કોન્ગો જેવા આફ્રિકાના દેશમાં માત્ર ગોરી ચામડીનો યુરોપિયન હોવાને લીધે આ 'સ્વામીત્વ' ભોગવે છે. મોટાભાગના આફ્રિકન પાત્રો ટીનટીનની સેવામાં હોય છે અને ટીનટીન તેમને સૂચનો આપતો કે પછી 'શિક્ષણ' આપતો જોઈ શકાય છે. આ કોમિક બુકના પાના ફેરવતા કોન્ગોના લોકો અને જંગલના પ્રાણીઓ વચ્ચે ઝાઝો ફરક લાગતો નથી. કોન્ગોના લોકોના દેખાવનું નિરૂપણ જાણે માણસ-જાત ન હોય અને કોઈ પ્રાગ-ઐતિહાસિક પ્રજાતિ હોય તે રીતે કરવામાં આવે છે. પહેલી બ્લેક-વ્હાઈટ આવૃત્તિમાં તો આ વાત બહુ સ્વાભાવિક રીતે ઉપસે છે પણ રંગબેરંગી આવૃત્તિમાં ઘણી ટીકાઓ થયા પછી પણ આ પૂર્વગ્રહ પરોક્ષ રીતે રહી જાય છે. આજે આ કોમિકબુક મેળવવી અઘરી છે અને તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટેના કેસ થવાના સમાચાર પણ છે. તે વિષે વધુ અહી. આ બ્લોગ લેખ પર વધુ માહિતી મળી શકશે. 

તે સિવાય, ટીનટીન કોમીક્સના બીજા પુસ્તકોમાં આરબ, લેટીન અમેરિકન, ભારતીય કે તિબેટીયન લોકોનું, તેમની સંસ્કૃતિના નિરૂપણ પર સવાલ થઇ શકે છે. ભારત દેશમાંથી જયારે-જયારે ટીનટીન પસાર થાય ત્યારે તે ગીચ બજારો, ગરીબ-લાચાર પાત્રો, ચોરીની ઘટનાઓ, જાદુ-ટોણા જ જોવે. વળી, ટીનટીન અને તેના બીજા યુરોપીય મિત્રોનું સ્વામીત્વ કે ગુરુતા કે માલિકી-ભાવ એક ય બીજા સ્વરૂપે પ્રગટ થતો રહે છે. ભારતીય કે બીજા કોઈ દેશનો ટીનટીનનો 'મિત્ર' વધુમાં વધુ તેનો 'ગાઈડ' હોઈ શકે પણ કોઈ રીતે સમકક્ષ મિત્ર ન હોઈ શકે. છેવટે યુરોપીય પાત્રો કોઈક રીતે દુનિયાને બચાવે કે પછી કોઈ કીમતી વિરાસતને, અલબત્ત સ્થાનિક લોકોની થોડી-ઘણી મદદથી. ભારતીય તરીકે આપણે પણ આ સ્ટીરીયોટાઈપ પોતાને માટે નહિ તો બીજી સંસ્કૃતિ માટે તો સ્વીકારી જ લઈએ છીએ.

ઇન્ડિઆના જોન્સ અને વિનાશનું મંદિર

પ્રચલિત દંતકથા પ્રમાણે સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ અને જ્યોર્જ લુકાસે ઇન્ડિઆના જોન્સની રચના એટલા માટે કરી કારણકે તેમને જેમ્સ બોન્ડ જેવો 'સુપર' માનવ, રંગરલીયા મનાવતો, જાત-જાતના ઉપકરણોથી દુશ્મનોને હંફાવતો બ્રિટીશ જાસૂસની જગ્યા એ સામાન્ય માણસ જેવો, દુનિયાના ગાઢ રહસ્ય ઉકેલતો, ઐતીહાસીક વારસાને બચાવવા નીકળેલો (અમેરિકન) હીરોનું સર્જન કરવું હતું. આ વિચારે દુનિયાને ઇન્ડિઆના જોન્સ જેવો વધુ નૈતિક અને હિંમતવાન હીરો આપ્યો. સ્પીલબર્ગના સૌથી 'ફેવરીટ' વિલન નાઝી જર્મનો હોવાથી ઇન્ડિઆના જોન્સની ફિલ્મોમાં પણ તે નાઝીઓને હંફાવતો જોઈ શકાય છે. પણ તેની પૂર્વ તરફની દર્ષ્ટિ લગભગ સરખી જ હતી. ખાસ તો 'ઇન્ડિઆના જોન્સ અને ટેમ્પલ ઓફ ડૂમ' નામની ફિલ્મમાં. કદાચ આ ફિલ્મ પર ભારતમાં પ્રતિબંધ છે. પરંતુ આ ફિલ્મ જો જોવા મળે તો તેમાં દર્શાવેલા ભારતના રાજા, તેનું ખાન-પાન, ધાર્મિક વિધિઓ અને વિચિત્રતાઓ વગેરે જોઇને આઘાત ચોક્કસ લાગશે. અમરીષ પુરી આ ફિલ્મમાં વિલન તરીકે જોવા મળે છે. જો કે સ્પીલબર્ગ આ ફિલ્મને ઇન્ડિઆના જોન્સ સિરીઝની સૌથી ખરાબ ફિલ્મ ગણે છે. 

તે સિવાય ઇન્ડિઆના જોન્સની બીજી ફિલ્મોમાં પણ આરબ સમાજનું નિરૂપણ વિષે પણ પ્રશ્નો થઇ શકે. આરબ સમાજનું બીબાઢાળ નિરૂપણ તો હોલીવુડની ઘણી ફિલ્મોએ વારંવાર કર્યું છે. તેમનું માનીએ આરબ વ્યક્તિ એટલે 'એલાબલા બુલૂઊઊ...' બોલીને તલવાર લઈને હુમલા કરતો જંગલી, પછાત વ્યક્તિ જે મોટેભાગે મૂર્ખ હોય અને વિદેશી હીરો તેને હરાવીને હિરોઈન કે ખજાનો લઈને ભાગી છૂટતો હોય. આ વિશેની એક ખાસ ફીલ્મ બની છે જેનું ટ્રેલર અહી જોઈ શકાશે. આવું જ નિરૂપણ આદિવાસીઓ અને બીજા કહેવાતા પછાત સમાજોનું થતું આવ્યું છે. 

દુનિયા-બચાવવાનો રોગ

હોલીવુડની ઘણી-ઘણી એક્શન ફિલ્મોમાં આ 'દુનિયા બચાવવાનો (અમેરિકન) રોગ' (saving-the-world-syndrome) જોવા મળે છે. જેમાં એક બહાદુર અમેરિકન હીરો કોઈ આંતર-રાષ્ટ્રીય ત્રાસવાદી, ભેજાગેપ વિજ્ઞાની, કમ્યુટર નિષ્ણાત, વિચિત્ર વાઈરસ, પરગ્રહવાસીઓ, ઉલ્કાઓ વગેરેથી છેલ્લી ક્ષણે આખી દુનિયાને બચાવી લે છે. આ પ્રકારની ભારતીય ફિલ્મ થોડું વાજબી રાખીને ભારતને બચાવવા સુધી જ પ્રયત્નો કરે છે. પરંતુ અમેરિકા હવે બિનહરીફ જગત-જમાદાર હોવાથી અમેરિકન હીરોને આખી દુનિયા બચાવવાથી ઓછું કઈ ન ખપે. વર્ષો સુધી આ એક્શન ફિલ્મો જોયા પછી હવે એવું લાગે છે કે દુનિયાને બચાવવાની વૃતિએ રોગનું સ્વરૂપ ધારણ કરેલું છે. કોઈ પણ ફિલ્મમાં છેવટે વાત દુનિયા બચાવવા સુધી પહોંચી જ જાય છે. જો ફિલ્મની કક્ષા સારી હોય તો આ વાત વધુ સારી રીતે, માની શકાય તેવી રીતે કરેલી હોય અને ફિલ્મની કક્ષા ખરાબ હોય તો ગમે તે અતાર્કિક રીતે પણ છેવટે દુનિયા બચાવી લેવામાં આવે છે. આજકાલ હિન્દીમાં ડબ થયેલી ફિલ્મોને લીધે બાળકો અને કુમાંરોમાં આ પ્રકારની ફિલ્મો અને તેના હીરો ઘણા પ્રચલિત હોય છે. આર્નોલ્ડ, સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન, બ્રુસ વીલીસ, ટોમ ક્રૂઝથી માંડીને ચક નોરીસ, વાન ડેમ, સ્ટીવન સીગલ વગેરે વર્ષો સુધી દુનિયાને બચાવવાનું ભગીરથ કાર્ય કર્યું છે. વળી, હોલીવુડ ફિલ્મોમાં વિલનોનો દેશ, ધર્મ, રંગ વગરે પણ સમય જતા બદલાવ આવ્યો છે. જૂની એક્શન ફિલ્મોમાં રશિયન કે પૂર્વ યુરોપના કોઈ ઓછા-જાણીતા દેશોના આંતર-રાષ્ટ્રીય ત્રાસવાદી અને ષડયંત્રકારોની બોલબાલા હતી. હવેના વિલન વધુ સર્વ-વ્યાપક બન્યા છે, જેમાં પૂર્વ-સરકારી કર્મચારીઓ, પૂર્વ-જાસુસ/સૈનિક (એટલેકે મૂળ અમેરિકી નાગરીકો પણ આવે છે). આરબ કે મુસ્લિમ આતંકી તત્વો તો 'ફેવરીટ' રહે જ છે. દુનિયાની બદલાતી ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિ જોતા એવું બની શકે કે આવતી કાલની હોલીવુડ ફિલ્મોમાં વિલન ચાઇનીઝ હોય. 

છેલ્લે, ફિલ્મો, કોમિક બુક્સ અને બીજી સાંસ્કૃતિક પેદાશો પ્રચલિત સ્ટીરીયોટાઈપને વધુ સુદ્રઢ બનાવવામાં બહુ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. સ્ટીરીયોટાઈપ કે પૂર્વગ્રહોનું પ્રચલિત હોવું એ દરેક દેશ, દરેક સમાજમાં સામાન્ય બાબત છે. જો કે આ પૂર્વગ્રહોનું નાનપણ કે કુમારાવસ્થાના સાહિત્ય કે બીજી સંસ્કૃતિક પેદાશો દ્વારા ઘરે-ઘરે પહોંચવું ઇચ્છનીય તો નથી જ. પણ પૂર્વગ્રહને પૂર્વગ્રહ તરીકે અને સ્ટીરીયોટાઈપને સ્ટીરીયોટાઈપ તરીકે જ જોવા જેટલી દ્રષ્ટિ કેળવાય તેવી કેળવણી જરૂરી છે.

ભારતની પહેલી ફિલ્મ પરની ફિલ્મ - હરીશ્ચન્દ્રચી ફેક્ટરી

કોઈક વખત એવી ફિલ્મ જોવા મળે કે જેમાં એક સીધી-સાદી વાર્તા કહેવાયેલી હોય - ખોટા ઉપદેશ ન હોય, કલાત્મક બનવાનો પ્રયત્ન ન હોય, દર્શકોને બનાવવાનો પ્રયત્ન ન હોય, કંઇક વેચવાનો પ્રયત્ન ન હોય, સાદી વાનગી પર મસાલાનો વઘાર ન હોય. ફિલ્મ તેની વાર્તાને ઈમાનદારીથી વળગી રહે અને સહજતાથી આખી વાર્તા કહેવાઈ જાય. આવી ફિલ્મો મળવી મુશ્કેલ છે અને બહુ વખતે હાથ લાગતી હોય છે. 'હરીશ્ચન્દ્રચી ફેક્ટરી (૨૦૦૯)' કંઇક આવી જ મરાઠી ફિલ્મ છે. ક્યાંકથી બાતમી મળી કે આ ફિલ્મ જોઈ લેવાની એટલે જોઈ લીધી - અંગ્રેજી સબ-ટાઈટલ સાથે.

ફિલ્મનું કથાનક લગભગ સો વર્ષ પહેલાનું છે અને વાર્તા મજાની છે. ધુંડીરાજ ફાળકે નામના ભેજાગેપ માણસને ફિલ્મ બનાવવાનું ભૂત વળગે છે અને તે સમાજથી સામા પ્રવાહે તરીને અને તેની પત્ની તેમજ બાળકોના અદમ્ય સહકારથી  ફિલ્મ બનાવે છે તેની આ કથા છે. આ ફિલ્મ તે 'રાજા હરિશ્ચન્દ્ર' નામની ફાળકેએ ૧૯૧૩માં બનાવેલી ભારતની પહેલી ફીચર ફિલ્મ. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં ભારતીય શહેરોમાં મનોરંજન માટે બહાર ફરવા જવું તે દારૂ-જુગારની પ્રવૃત્તિ જેવું ગણાતું. ફિલ્મ-નાટક જેવા મનોરંજન તો અંગ્રેજ અને બીજી પ્રગતિશીલ કોમો પારસી, બહોરા વગેરેમાં જ પ્રચલિત હતા. ભારતમાં અંગ્રેજ-રાજમાં પહેલી વાર, કશાય અનુભવ વગર ફિલ્મ બનાવવાનું માથા પર લેવું અને તેને ભારે તકલીફ વેઠીને પાર પાડવું તે સાહસ માટે જ હવે આપણે ધુંડીરાજ ફાળકેને 'દાદાસાહેબ' તરીકે સન્માનીએ છીએ. 

સમાજમાં નવો ચીલો ચાતરનારને કોઈ ગાંડા ગણે, કોઈ હસી કાઢે, કોઈ સમજાવે ને કોઈ સહાનુભુતિ ઢોળે. છેવટે શાંતિથી જીવવા ન દે. બધા લોકો એક સરખા ગાયોના ધણની જેમ એક બીજાની પાછળ ચાલ્યા કરે તો કઈ વાંધો નહિ પણ કઈ નવું કામ નહિ કરવાનું અને સમાજની પ્રણાલીઓને પર પ્રશ્નાર્થ નહિ લગાડવાનો. ધુંડીરાજ ફાળકેને તેના સગા-વહાલા 'હરિશ્ચન્દ્ર' કહીને બોલાવતા અને મશ્કરી કરતા. પોતાના પ્રિન્ટીંગ પ્રેસના ભાગીદારોથી છુટા પડતા ફાળકેએ તેમને વચન આપેલું કે તે આ ધંધામાં પાછા નહિ ફરે. અને ફાળકે એ ધંધામાં પાછા ન ફર્યા, લોકોએ સમજાવ્યા અને નાણા ધીર્યા તો પણ. તેમણે પોતાની નવી ફેક્ટરી ચાલુ કરી - ફિલ્મ બનાવવાની ફેક્ટરી. તેમણે ફિલ્મ સર્જક તરીકે ૧૯ વર્ષના ગાળામાં ૯૫ ફીચર ફિલ્મો અને ૨૬ શોર્ટ ફિલ્મો બનાવી. ૧૯૩૨ પછી બોલતી ફિલ્મનો જમાનો આવતા ફાળકે નિવૃત્ત થઈને નાસિક જતા રહ્યા. 

આ ફિલ્મએ ફાળકેના પહેલી ફિલ્મ (રાજા હરિશ્ચંદ્ર) બનાવવાના પ્રયત્નોનું નિરૂપણ કરે છે. ફાળકેના તેમની પત્ની સરસ્વતી અને બાળકો સાથેના સંબંધો સરસ દર્શાવાયા છે. ઘણે અંશે ભારતની પહેલી ફીચર ફિલ્મ 'ગૃહ ઉદ્યોગ' હતી અને તેમાં દાદાસાહેબ જેટલો જ તેમના પરિવારનો ફાળો છે. 'ધ લાઈફ ઓફ ક્રાઈસ્ટ' નામની ફિલ્મ જોઇને ફાળકેને ભારતીય પૌરાણિક ફિલ્મ બનાવવાનો વિચાર આવેલો. આ સાથે-સાથે ભારતમાં ફિલ્મ બનાવી શકાય તે સાબિત કરવાની ધૂન પણ જરૂર હશે. ફાળકેએ નોખી માટીના બનેલા હશે એ ચોક્કસ. ફિલ્મ સર્જક તરીકે તેમને રશિયન ફિલ્મ-સર્જક આઈઝેનસ્તાઈન (બેટલશીપ પોટેમકિન, ૧૯૨૫) જેવા મહાન ન કહી શકાય પણ ભારતીય ફિલ્મ જગતને પહેલા ડગલા માંડતા કરવામાં તેમનો ફાળો અનન્ય છે. 

એ સમયે મુંબઈમાં ગોખલે અને ટીળકના નામ બોલાતા હતા પણ ફિલ્મમાં રાજકીય ઘટનાક્રમ કે ફાળકેની દેશ-દાઝ વગેરેની બહુ મહત્વ નથી આપ્યું. વળી, હળવી ફિલ્મ બનાવવા માટે ઘણી ઘટનાઓનું સરળીકરણ થતું હોય છે, જે આ ફિલ્મમાં પણ બન્યું હોય તેવું લાગે છે. જેમકે ફાળકેએ  ફિલ્મ-સર્જન શીખવા માટે કરેલા લંડન પ્રવાસમાં રંગ-ભેદના કે બીજા માઠા અનુભવો ન થયા હોય તે શક્ય નથી. આવા અનેક વાંધા-વચકા કાઢી શકાય પણ એકંદરે ફિલ્મ સરસ બની છે, સરળ છે અને ઝડપથી ગળે ઉતારી જાય તેવી છે. જોઈ નાખો ત્યારે! 

(રાજા હરિશ્ચંદ્ર, ૧૯૧૩નુ એક દ્રશ્ય)

વાનર-જગત અને માનવ-જગતની એક અમર કથા

૧૯૬૦નાં દાયકામાં બનેલી અમુક ઘટનાઓ આમ તો સામાન્ય હતી પણ લાંબા ગાળે તેમણે વન્ય-જીવન સંશોધનના ઇતિહાસને બદલી નાખ્યો છે. વાત જાણે એમ છે કે પાશ્ચાત દેશોમાંથી આવતી ત્રણ યુવાન સ્ત્રીઓ જેન ગુડોલ (બ્રિટન), ડાયેન ફોસી (અમેરિકા) અને બીરુત ગાલ્દીકાસ (જર્મની) દુનિયાના સૌથી બિહામણા, ગીચ જંગલોમાં અનુક્રમે ચિમ્પાન્ઝી (તાન્ઝાનિયા), ગોરિલ્લા (રવાન્ડા) અને ઉરાંગ ઉટાંગ (દક્ષીણ-પૂર્વ એશિયા)નો તેમના કુદરતી વાતાવરણમાં લાંબા ગાળાનો અભ્યાસ કરવા જાય છે. શરૂઆતમાં આ ત્રણેય પાસે વન્ય-પ્રાણીઓ અંગેના સંશોધન કરવા અંગે કોઈ અનુભવ ન હતો કે કોઈ ઊંડું વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન પણ ન હતું. તેમની પહેલા કોઈ પણ સંશોધકોએ વન્ય-પ્રાણીઓ પર લાંબા ગાળાના શંશોધનો કુદરતી વાતાવરણમાં, પ્રાણીઓ સાથે જ રહીને કર્યા ન હતા. તેથી જંગલમાં રહેતા મોટા વાનરો અને તેમના સામાજિક સંબંધો, સામુહિક વર્તન,  નર-માદા વચ્ચેના સંબંધો, સંવનન, બે સમૂહો વચ્ચે આદાન-પ્રદાન વગેરે અનેક વિષયો પર કામ થયેલું ન હતું. 

(Leakey Foundation Co-Founder Joan Travis, with the Leakey's Angel's: Galdikas, Goodall and Fossey. Photo courtesy: http://leakeyfoundation.org/about-us/)

આ ત્રણેયને ભેગા કરનાર છે એક ભેદી કે ભેજાગેપ કે પછી ઘણી વાર  વગોવાયેલું વ્યક્તિવ - લુઇસ લિકી. આ ત્રણેય અભ્યાસુઓને કેટલાક લોકો 'લિકી'સ એન્જેલસ'ના નામે પણ ઓળખે છે. લિકીને એવા અભ્યાસુઓ જોઈતા હતા કે જે મોટા વૈજ્ઞાનિક ન હોય તો ચાલે પણ તેઓમાં લાંબો સમય રહીને વાનર-પ્રજાતિનો અભ્યાસ કરવાની તાલાવેલી ધરાવતા હોય. લિકીને ચાર્લ્સ ડાર્વિનના ઉત્ક્રાંતિવાદ માટેના જીવંત ઉદાહરણોનો અભ્યાસ કરવાનો ઊંડો રસ. તે સિવાય, લિકીને આ ત્રણેયની સુંદરતામાં પણ રસ ખરો કે આ ત્રણેયના (કે તેમના સંશોધનના) 'સ્વામી-અધિપતિ' થવામાં એ વિષે જાત-જાતની વાયકાઓ છે. પરંતુ આ ત્રણેય સંશોધકોને ત્રણ અલગ-અલગ મોટી કદના વાનરની પ્રજાતિનો લાંબા ગાળાનો અભ્યાસ કરવાનો વિચાર આપનાર અને  શરૂઆતમાં ભંડોળ માટે ભાગ-દોડ કરનાર લુઇસ લિકી વગર આ આખી ઘટના શક્ય નહોતી. તેમની સંસ્થા આજે પણ કાર્યરત છે. 

લુઇસ લિકીથી અંજાયા-ભરમાયા વગર ત્રણેય સંશોધકોએ પોત-પોતાના ચીલા ચાતર્યા. જેન ગુડોલ છેક ૧૯૬૦ની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીનો સમય 'ગોમ્બે નેશનલ પાર્ક'માં વિતાવી ચુક્યા છે અને તેઓ ચીમ્પાન્ઝીની બે-ત્રણ પેઢીથી પરિચિત છે. તેમના સંશોધનો પ્રાઈમેટોલોજી, ઝુઓલોજી (પ્રાણીશાસ્ત્ર) અને એન્થ્રોપોલોજી (માનવશાસ્ત્ર)ની દ્રષ્ટીએ અનન્ય છે. જેમકે, ચિમ્પાન્ઝી માત્ર શાકાહારી હોવાની વાત ખોટી છે. તેઓ ધારે ત્યારે માંસભક્ષી પણ બની શકે છે. તે ઉપરાંત, નૂર્વંશશાસ્ત્રની દ્રષ્ટીએ મનુષ્યના પ્રારંભિક કાળના પૂર્વજો, તેમનું સામાજિક કે સામુહિક વર્તન વિશેની ખૂટતી કડીઓ પણ ચીમાંન્ઝીના અભ્યાસ પરથી મળે છે. તેમનું ૧૯૭૧માં પ્રકાશિત થયેલું પ્રથમ પુસ્તક 'ઇન ધ શેડો ઓફ મેન' વિશ્વની ૪૮ ભાષાઓમાં રૂપાંતરિત થઇ ચુક્યું છે અને તેમના પર ઘણી ફિલ્મો બીબીસી અને નેશનલ જ્યોગ્રાફીકે બનાવેલી છે. આજે ૭૪ વર્ષની ઉમરે પણ જેન પોતે અને તેમની સંસ્થા દ્વારા તાન્ઝાનીયામાં ચિમ્પાન્ઝીના સંરક્ષણ અને સંવર્ધન માટે કામ એક  ચળવળની માફક કરે છે. 

લગભગ ડાયેન ફોસીના નસીબમાં વધુ કઠણાઈઓ અને મુશ્કેલીઓ હતી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ 'માઉન્ટેન ગોરિલ્લા'નામે ઓળખાતા ગોરીલ્લાનો અભ્યાસ રવાન્ડાના દુર્ગમ, ભારે ઉંચાઈ ધરાવતા પહાડોમાં સતત ભેજ વાળા વાતાવરણમાં કરવાનો હતો. 'કિંગ કોંગ'ના નામે બદનામ થઇ ચુકેલા આ જંગલી મહાકાય વાનર સાથે ડાયેન બહુ શાંતિ-પૂર્ણ સહ-અસ્તિત્વ ધરાવતી થઇ. તેમના શબ્દોમાં ગોરિલ્લા ' માન-સન્માન ધરાવતા, બહુ જ સામાજિક, સૌમ્ય, અલગ વ્યક્તિત્વ ધરાવવા છતાં કૌટુંબિક સંબંધોમાં માનનારા' પ્રાણી છે. ડાયેને 'ગોરિલ્લાઝ ઇન ધ મીસ્ટ' નામનું આંતર-રાષ્ટ્રીય બેસ્ટ સેલર પુસ્તક ૧૯૮૦માં પ્રસિદ્ધ કર્યું. પરંતુ ડાયેનનો સીધો મુકાબલો ગેરકાયદેસર રીતે ગોરીલ્લાનો શિકાર કરતા કેટલાયે જૂથો સાથે થયો. ડાયેન જેમને વર્ષોથી ઓળખતી હતી તેવા કેટલાક ગોરિલ્લાના શબ જંગલમાંથી મળી આવ્યા અને આ ઘટનાઓએ ડાયેનને સંશોધકને બદલે ગોરીલ્લાની સંરક્ષક અને ચળવળકાર બનાવી મૂકી. તેણે સતત ભેજયુકત વાતાવરણમાં રહેવાથી તેની લથડતી તબિયતને ધ્યાનમાં લીધા સિવાય આ શિકારીઓ અને સ્મગલરો સામે લડત આપી. પરંતુ, ૧૯૮૫માં ડાયેનની તેની જ કેબીનમાં ઘાતકી રીતે હત્યા થઇ અને હત્યારાઓ હજુ સુધી ફરાર છે. આખરે ડાયેનને તેણે પોતે અકુદરતી મૃત્યુ પામેલા ગોરિલ્લા માટે બનાવેલા સ્મશાનમાં જ દફનાવામાં આવી. ડાયેન ફોસીના જીવન પરથી હોલીવુડમાં આ ફિલ્મ પણ બનાવવામાં આવી છે. 

જેન અને ડાયેનથી દસેક વર્ષ પછી ઉરાંગ ઉટાંગ પર સંશોધન શરુ કરનાર બીરુત પ્રમાણમાં ઓછા પ્રખ્યાત છે અને તેઓએ મોટાભાગનું જીવન જેન અને ડાયેને સ્થાપિત કરેલી પધ્ધતિઓ પર કામ કરીને અને અધ્યાપન કરીને પસાર કર્યું છે. છતાં એક સંશોધક અને વન્ય-જીવન સંવર્ધક તરીકે તેમનું પ્રદાન પણ અનન્ય છે અને તેઓ આજે કેનેડામાં અધ્યાપનનું કામ કરે છે. 

સનસનીખેજ વાર્તાની બીજી બાજુ

આ આખી ઘટના સનસનીખેજ છે, રોમાંચક છે અને મહદ અંશે ફિલ્મી છે કે પછી વર્ષોથી સમાચાર માધ્યમોમાં ફિલ્મી રીતે 'વેચાઈ' રહી છે. હોલીવુડને આ વાતમાં રસ પડ્યો છે, જે બહુ સ્વભાવિક વાત છે. આ 'વાર્તા'માં રસ પડે છે તેનું કારણ તેમાં 'બ્યુટી એન્ડ બીસ્ટ 'વાળો મસાલો છે. જેન ગુડોલ તો કહે પણ છે કે ઘણી વાર 'એક એકલી સ્ત્રી, ગાઢ જંગલમાં પ્રાણીઓ વચ્ચે ફરે છે' તે વાતને મૂળ સંશોધન કરતા વધુ મહત્વ મળે છે. પણ આ સનસનીખેજ વાર્તામાં મૂળ મુદ્દો છે, જંગલોનું નિકંદન, ગેરકાયદેસર શિકાર અને માનવ યુદ્ધોના ક્રોસ-ફાયરમાં પ્રાણીઓનું સપડાઈ જવા જેવી ઘટનાઓ (જે  રવાન્ડામાં બનેલું). આ પ્રાણીઓના સંરક્ષણ અને સંવર્ધનના પ્રશ્નની બીજી બાજુ છે ઓછી આવક ધરાવતા આફ્રિકન દેશોમાં 'નેશનલ પાર્ક'ના નિભાવ અને ખર્ચ માટે શું કરવું? વાઈલ્ડ-લાઈફ ટુરીઝમ? ડાયેન ફોસીએ તેનો સખત વિરોધ કરેલો. તેના માનવા પ્રમાણે વન્ય પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી વાતાવરણમાં છોડી દેવા જોઈએ અને જંગલને 'ઝૂ બનાવવાના' પ્રયત્નો નહિ કરવા જોઈએ. થોડા-ઘણા બચેલા પ્રાણીઓમાં માનવી જેવી (શારીરિક) બીમારી ઘાતક નીવડી શકે છે. આ વિરોધને 'પ્રેક્ટીકલ નથી' એમ કહીને બહુ મહત્વ નહિ મળેલું. પરિણામે, હવે ટુરિસ્ટ જંગલમાં જઈ શકે છે અને ગોરિલ્લાને નજીકથી જોઈ શકે છે. આ આખી પ્રવૃત્તિ નેશનલ પાર્કને ઘણા રૂપિયા રળી આપે છે. 

અહી વન્ય-પ્રાણી સંવાર્ધાના મુદ્દે એ તણાવ તો રહે જ છે - શેને ધંધો બનાવવો અને શેને નહિ? પ્રાણીઓને 'વેચવા' કે નહિ? ક્યાં સુધી વેચવા? જંગલની ઘટતી જતી સીમાઓનું શું? શું આપણે માનવ જાત તરીકે પ્રાણીઓને જંગલમાં શાંતિથી જીવવા દેવામાં માનીએ છીએ અને તેમને નાના-મોટે પડદે જોઇને ખુશ છીએ? કે પછી માનવ જાતને દરેક વસ્તુને 'જોવા લાયક, વેચવાલાયક અને ફોટા પાડવાલાયક' બનાવી જેવા જ રસ છે? 

વાનર-માનવ સ્વભાવની બીજી બાજુ 

કોઈ પરફેક્ટ નથી. માણસ આખરે માણસ છે. 'લીકીઝ એન્જેલસ' પર એવા આરોપો પણ થયા છે કે તેમણે 'વૈજ્ઞાનિક નિરપેક્ષતા'ને બાજુમાં મુકીને પ્રાણીઓ સાથે સંબંધો વધારેલા, પ્રાણીઓનું વધારે પડતું ભાવવાહી વર્ણન કરેલું અને વાનરોને કેળાની 'લાંચ' આપીને તેમની સમાજ-વ્યવસ્થા બગડી મુકેલી. વાનરોની અંદર-અંદર થયેલી અથડામણ માટે જેન ગુડોલની પદ્ધતિઓને જવાબદાર ગણવામાં આવેલા. ડાયેન પર તો એવા આરોપો હતા કે તેણે કોઈ શિકારીના કુટુંબીઓનું અપહરણ કરીને ધાક-ધમકીઓ આપેલી. કોઈ પકડાયેલા શિકારીનું જાહેરમાં ફાંસી આપવાનું ખોટું નાટક પણ કરેલું. ટૂંક માં, એવું કે જેન કે ડાયેન કોઈ મહાન વ્યક્તિઓ નહિ પણ સામાન્ય માણસ હતા અને તેમણે તેમની સામાન્ય બુદ્ધિ અને લાગણીશીલતાથી અમુક નિર્ણયો કર્યા, જે અંતે કોઈના માટે ફાયદારૂપ ન થયા પરંતુ, ડાયેને તેના વાનરોને બચાવતા શહીદી વહોરી છે અને જેન ચિમ્પાન્ઝીના બચાવ માટે દાયકાઓથી કામ કરી રહી છે. 

બીજું, જેન ગુડોલે પણ નવા-સવા અભ્યાસુ તરીકે ચિમ્પાન્ઝીને સંવેદનશીલ અને સૌમ્ય પ્રાણીઓ આલેખેલા. તેના અભ્યાસના વર્ષો બાદ એંસીના દાયકામાં બહુ ભયંકર ઘટના બની. ચિમ્પાન્ઝીઓની વસ્તીમાં કુદરતી વધારો થયો, અંદર-અંદર મારામારી થઇ, બે જૂથ રચાયા અને તેઓ અલગ અલગ રહેવા લાગ્યા. એક દિવસ, એક જૂથના નર વાનરોએ ભેગા થઈને બીજા જૂથના એક એક વાનરોને ક્રુરતાથી બાળકો સહીત મારી નાખ્યા. જેન ગુડોલ કહે છે કે આ ઘટના બાદ હું આ વાનરોને (અને માનવ જાતને) વધુ સમજતી થઇ. બે જૂથોનું રચાવું કુદરતી હતું છતાંય કેટલું ઘાતક હતું? માનવ જાત પણ વાનરોથી બહુ અલગ નથી. ૧૯૯૪માં રવાન્ડામાં જાતીભેદના કારણે ભયંકર ગૃહયુદ્ધ થયું જેમાં દસેક લાખ લોકો હોમાઈ ગયા. આ માનવ ઇતિહાસમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીની માનવજાતે સર્જેલી બીજી મોટી કત્લેઆમ હતી. આવી ઘટના વખતે વિચારવાનું મન થાય કે શું માનવ જાત ખરેખર ઉત્ક્રાંતિ પામી છે? 

(લાગે છે આ બ્લોગ પર ઓક્ટોબરનો મહિનો વન્ય-જીવન સ્પેશીયલ બની રહ્યો છે. આ પોસ્ટ બે-ત્રણ ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મો જોયા પછી લખાઈ છે અને ખૂટતી કડીઓ 'વિકિપેડિયા'એ તેમજ નેશનલ જ્યોગ્રાફિક અને બીબીસીના આર્કાઈવે જોડી આપી છે. બહુ લાંબી પોસ્ટ થઇ ગઈ છે, જો અહી સુધી પહોચ્યા હોવ તો આભાર!)